Powracają w nowej formie zajęcia praktyczno-techniczne (ZPT)- zamiast techniki, które posiadają do dziś swoich zwolenników, jak i tych, którzy do dziś wspominają czas spędzony przy imadle czy maszynie do szycia. Zajęcia praktyczno-techniczne, które funkcjonowały w polskiej oświacie (szczególnie w szkołach podstawowych i gimnazjach przed reformami), miały na celu rozwijanie u uczniów umiejętności manualnych, technicznych i praktycznych. Były to zajęcia przygotowujące do codziennego życia, pracy oraz rozwijające kreatywność i samodzielność. Obecne zmiany w przedmiocie technika są elementem szerszej reformy całych podstaw programowych. Kluczowym kierunkiem tej reformy, według IBE, jest dążenie do głębokiego uczenia się, co oznacza mniej wiedzy encyklopedycznej, a więcej zrozumienia i praktyki. Celem jest, aby wiedza nie pozostawała jedynie na papierze, ale była urealniona i dostosowana do współczesnego świata, co jest zalecane mniej więcej co 10 lat. Dotychczasowa technika była krytykowana za nadmiar teorii i przeładowanie programu, co przy zaledwie jednej godzinie tygodniowo, uniemożliwiało efektywne zajęcia praktyczne. Mówiło się nawet o rosnącym analfabetyzmie technicznym, czego przykładem była trudność z prostymi czynnościami, takimi jak wymiana baterii w pilocie. Nowa odsłona przedmiotu ma być odpowiedzią min. na te problemy.
PLIK AUDIO na podstawie webinaru z dn.8.08.2025r Instytutu Badań Edukacyjnych, który poświęcony był propozycjom zmian w podstawach programowych, ze szczególnym uwzględnieniem przedmiotu „zajęcia praktyczno-techniczne”.
Jakie są kluczowe zmiany w przedmiocie ?
1. Nowa Nazwa i Czas Nauki: Przedmiot zmienia nazwę na „Zajęcia praktyczno-techniczne”. Kluczowe jest zwiększenie liczby godzin do dwóch tygodniowo w klasach 4-6 szkoły podstawowej. Te dwie godziny mają umożliwić „uczenie się przez działanie” (learning by doing), czyli mniej teorii, a więcej praktyki i „brudzenia sobie rąk”.
2. Nacisk na Praktykę i Projekty: Nowy program kładzie nacisk na realizację projektów od pomysłu, przez plan, aż po wykonanie czegoś konkretnego.
3. Koncepcja „Sprawczości”: W materiałach IBE często pojawia się słowo „sprawczość”. Oznacza to budowanie w uczniach wiary, że potrafią, mogą coś zrobić, zmienić, naprawić. Jest to poczucie „dam radę”. Kiedy uczeń sam coś zaprojektuje i wykona, nawet coś prostego, zaczyna wierzyć w swoje możliwości, co przekłada się na konkretne umiejętności życiowe. Przykłady to umiejętność zdiagnozowania prostej usterki w domu, przeczytanie instrukcji ze zrozumieniem, a nawet rozmowa z fachowcem. Ogólnie, chodzi o zaradność.
4. Zmiana Treści Programowych: Zamiast sztywnej listy tematów, podstawa programowa skupia się na efektach uczenia się, czyli na tym, co uczeń ma umieć zrobić dzięki zajęciom. Oznacza to większy nacisk na umiejętności niż na wiedzę encyklopedyczną. Przykłady to stosowanie zasad bezpieczeństwa pracy w praktyce, poznawanie materiałów przez ich obróbkę, narzędzi przez używanie, planowanie pracy, czy racjonalna eksploatacja urządzeń.
5. Ekologia i Zasada 6R: W programie uwzględniono także ekologię, wprowadzając zasadę 6R: Przemyśl, Odmów, Ogranicz, Użyj ponownie, Recyklinguj, Odzyskuj. Ma to być wdrażane w projektach, rozwijając świadomość zrównoważonego rozwoju.
6. „Doświadczenia Edukacyjne”: To ważna nowość. Każdy uczeń w ciągu trzech lat musi zrealizować minimum cztery konkretne projekty techniczne. Projekty te mają pochodzić z różnych kategorii, np. coś konstrukcyjnego (model), coś użytkowego (półka, przybornik), projekt elektryczny lub coś związanego z ekologią, aby zapewnić różnorodność doświadczeń.
Reforma jest krocząca i zacznie się od września 2026 roku, obejmując klasy pierwsze i czwarte. Pełne wdrożenie w szkole podstawowej zakończy się nowym egzaminem ósmoklasisty w 2031 roku.
Współczesne realia – dynamiczne zmiany rynku pracy, rozwój technologii, potrzeba kształtowania kompetencji przyszłości – wymagają jednak nowego spojrzenia na tę formę kształcenia. Nowy model zajęć praktyczno-technicznych, powinien być bezpośrednio powiązany (korelacja )z doradztwem zawodowym oraz z dalszym przygotowaniem do wyboru zawodu i kształceniem zawodowym — uwzględniając zarówno doświadczenia z lat poprzednich, jak i współczesne potrzeby rynku pracy oraz wymagania edukacyjne. Proponowany nowy przedmiot „Zajęcia praktyczno-techniczne” powinien się stać się pomostem między tradycją a nowoczesnością, stanowiąc jednocześnie przygotowanie do wyboru ścieżki kształcenia i przyszłego zawodu.
Dziedzictwo z lat poprzednich (80.) – co warto zachować ?
- Prace ręczne i obsługa narzędzi – piłowanie, wiercenie, lutowanie, proste prace stolarskie, szycie, naprawa drobnych usterek,skręcanie prostych konstrukcji z drewna lub metalu,budowa prostego obwodu elektrycznego,recykling i naprawa przedmiotów
- Podstawy gospodarności – planowanie pracy, oszczędność materiałów, dbanie o porządek stanowiska.
- Zajęcia z gospodarstwa domowego – przygotowanie posiłków, szycie, gotowanie, obsługa podstawowego sprzętu AGD,pielęgnacja odzieży, podstawy BHP w domu i warsztacie.
- Ogrodnictwo i uprawa roślin (np. sianie, pielęgnacja)
Ocena oparta na działaniu-zamiast testów – ocena na podstawie wykonania projektu lub zadania praktycznego. np.:
- Zbudowanie karmnika
- Uszycie torby z materiałów z odzysku
- Przygotowanie prostego posiłku
- Zaplanowanie i wykonanie budżetu domowego
O jakie nowe elementy kształcenia poszerzyć podstawy programowe w klasach starszych?
- Technologie cyfrowe
• obsługa drukarek 3D, cięcia laserowego, obsługa narzędzi cyfrowych do projektowania (CAD)
• podstawy programowania prostych robotów edukacyjnych (zajęcia z podstaw robotyki)
• wykorzystanie AI w projektowaniu i planowaniu pracy. - Edukacja energetyczna i ekologiczna
• podstawy fotowoltaiki i magazynowania energii,
• recykling i ponowne wykorzystanie materiałów,
• projektowanie przedmiotów z surowców wtórnych. - Doradztwo zawodowe w praktyce
• testy predyspozycji zawodowych,
• wizyty w zakładach pracy i spotkania z przedstawicielami różnych zawodów,
• tworzenie portfolio umiejętności i projektów ucznia. - Przedsiębiorczość i ekonomia w praktyce
• planowanie mini-projektów i budżetów,
• symulacje działalności gospodarczej,
• sprzedaż wytworzonych produktów na szkolnych kiermaszach. - Bezpieczeństwo i ergonomia
• zasady BHP przy różnych narzędziach i maszynach,
• ergonomiczne stanowisko pracy,
• pierwsza pomoc w sytuacjach warsztatowych.
Jaka organizacja zajęć ?
Zajęcia powinny być atrakcyjne zarówno dla chłopców, jak i dziewcząt – odejście od stereotypów (np. tylko chłopcy majsterkują, a dziewczynki gotują).
- Podział na moduły – każdy semestr powinien obejmować moduły tematyczne np. „Drewno i metal”, „Nowe technologie”, „Gospodarka i ekologia”. Technika-Narzędzia, Mechanika, Obwody elektryczne
Gospodarstwo domowe-Gotowanie, Pranie, Prasowanie, Zarządzanie budżetem
Ekologia-Recykling, Oszczędzanie energii, Uprawy
Komunikacja i bezpieczeństwo-Znaki drogowe, zasady ruchu, Pierwsza pomoc
Planowanie i organizacja-Zarządzanie czasem, planowanie pracy - Praca w małych grupach – zapewnienie bezpieczeństwa i indywidualnego podejścia.
- Projekty interdyscyplinarne – łączenie wiedzy z różnych przedmiotów w realizacji jednego zadania (np. zaprojektowanie i wykonanie domowej stacji pogodowej).
- Ocena praktyczna – punktowanie za projekty, umiejętności i kreatywność, a nie tylko testy.
- Zajęcia praktyczno-techniczne powinny obejmować m.in.: prace konstrukcyjne – od prostych stojaków po projekty z elementami ruchomymi, wytwory użytkowe – przedmioty codziennego użytku, np. organizer czy poduszkę, projekty elektryczne – proste obwody, lampki, sygnalizatory, projekty ekologiczne – wykorzystanie materiałów z recyklingu i ograniczanie wpływu na środowisko.
Propozycje wzorcowych rozwiązań dydaktycznych
- Szkolne „mini-laboratoria” technologiczne – wyposażone w stacje lutownicze, narzędzia stolarskie, drukarki 3D, zestawy Arduino.
- Platforma e-learningowa – z filmami instruktażowymi, wirtualnymi warsztatami, bazą projektów DIY.
- Program „Mistrz zawodu” – cykliczne spotkania uczniów z fachowcami różnych branż.
- Roczny projekt ucznia – od pomysłu, przez plan i wykonanie, po publiczną prezentację i ewaluację.
- Partnerstwa z lokalnymi przedsiębiorstwami – możliwość praktycznych warsztatów poza szkołą np. u lokalnych rzemieślników.
- Portfolio umiejętności – każdy uczeń kończy szkołę z dokumentacją swoich projektów i opisem zdobytych kompetencji.
- Integracja z doradztwem zawodowym – równoległe omawianie możliwości kształcenia w zawodach związanych z tematyką bieżącego modułu.
Dlaczego to tak potrzebne?
Współczesny rynek pracy oczekuje od młodych ludzi nie tylko wiedzy teoretycznej, lecz przede wszystkim praktycznych umiejętności, zdolności adaptacji i samodzielnego rozwiązywania problemów. Nowe zajęcia praktyczno-techniczne powinny:
- zwiększyć motywację do nauki,
- pomóc w świadomym wyborze ścieżki edukacyjnej,
- zbudować poczucie sprawczości i kompetencji,
- przygotować absolwentów do realnych wyzwań życiowych.
- rozwijać kompetencje miękkie : praca zespołowa,planowanie,rozwiązywanie problemów,samodzielność,
- rozwijać kompetencje fundamentalne – językowe stawiając na język techniczny, matematyczne i cyfrowe.
Największym wyzwaniem dla powodzenia tej reformy mają być dobrze wyposażone pracownie techniczne, które są warunkiem koniecznym dla zajęć praktycznych. Instytut Badań Edukacyjnych (IBE) mocno sygnalizuje to ministerstwu, które pracuje nad standardami wyposażenia pracowni oraz wsparciem dla nauczycieli, ponieważ praca projektowa, zwłaszcza w licznych klasach, stanowi wyzwanie metodyczne. Karta rowerowa zostaje, ale egzamin z niej ma dominować w programie czwartej klasy. Nacisk ma być szerszy na bezpieczeństwo w ruchu drogowym ogólnie, a nie tylko na samą kartę rowerową jako główny cel. Podstawa programowa ma być również elastyczna, umożliwiając nauczycielom wprowadzanie elementów robotyki czy mechatroniki, dostosowując zajęcia do zainteresowań uczniów, jeśli mają ku temu warunki i możliwości. Żeby taki nowy przedmiot faktycznie działał, trzeba równolegle przygotować kadrę nauczycielską i mądrze włączyć istniejącą bazę dydaktyczną – zwłaszcza Centra Kształcenia Zawodowego (CKZ) oraz pracownie zawodowe w szkołach branżowych.
Propozycja szkoleń oraz procesy wdrożeniowe
Warsztaty metodyczne dla nauczycieli przedmiotu
- nowoczesne metody pracy projektowej,
- praca w modelu „uczenie przez działanie” (PBL – Project Based Learning),
- integracja zajęć praktycznych z doradztwem zawodowym,
- kursy pedagogiczne dla fachowców z rynku pracy, umożliwienie mistrzom zawodu prowadzenia zajęć z młodzieżą,
- nowoczesne metody pracy projektowej,
- praca w modelu „uczenie przez działanie” (PBL – Project Based Learning),
- integracja zajęć praktycznych z doradztwem zawodowym,
- podstawy programowania i automatyki.
Sieci współpracy nauczycieli
- Regionalne grupy wsparcia – wymiana scenariuszy lekcji i projektów.
- Platforma online – baza materiałów, filmów instruktażowych, checklist BHP.
Wykorzystanie bazy dydaktycznej CKZ i szkół branżowych-Jakie modele organizacyjne ?
- Zajęcia wyjazdowe-uczniowie szkół podstawowych raz w miesiącu odwiedzają CKZ lub szkołę branżową, by pracować na profesjonalnym sprzęcie.
- Moduły wspólne– wybrane tematy (np. spawanie MIG, obsługa CNC, druk 3D) realizowane w całości w CKZ/pracownie zawodowe.
- Zawodowcy „wędrujący” -specjaliści ze szkół branżowych i CKZ prowadzą zajęcia w szkołach, korzystając z mobilnych zestawów dydaktycznych.
Przykłady wykorzystania zasobów szkół branżowych i CKZ
- Pracownie obróbki metalu i drewna – projekty mechaniczne i stolarskie.
- Laboratoria mechatroniki – programowanie robotów i układów automatyki.
- Pracownie OZE – montaż paneli fotowoltaicznych w skali edukacyjnej.
- Studio multimedialne – nauka montażu wideo, grafiki i projektowania CAD.
- Warsztaty gastronomiczne – podstawy kulinarne i cateringowe.
- Symulatory maszyn – np. operator wózka widłowego czy koparki w VR.
Jakie korzyści z takiego przyszłego modelu ?
- Efektywność kosztowa – nie trzeba duplikować drogiego sprzętu w każdej szkole.
- Realizm – uczniowie od początku pracują na sprzęcie zbliżonym do tego w zakładach pracy.
- Integracja środowiska edukacyjnego – szkoły podstawowe, branżowe i CKZ współpracują w jednym systemie.
- Lepsze przygotowanie do wyboru zawodu – młodzież poznaje wiele branż w praktyce.
Powrót zajęć praktyczno-technicznych w nowoczesnej formie, w korelacji z doradztwem zawodowym, to inwestycja w przyszłość polskiej młodzieży. Wzbogacenie tradycyjnych elementów o technologie cyfrowe, ekologię i przedsiębiorczość stworzy program, który nie tylko nauczy obsługi narzędzi, lecz także ukształtuje świadomych, kreatywnych i samodzielnych obywateli gotowych do pracy w zmieniającym się świecie. Podsumowując, zmiana w przedmiocie technika to nie tylko kosmetyczna zmiana nazwy, ale próba fundamentalnej zmiany podejścia. Celem jest zdecydowanie mniej teorii, a więcej praktyki, budowanie zaradności i wiary we własne siły, czyli wspomnianej „sprawczości”. Wygląda to na odpowiedź na realne potrzeby. Celem jest nie tyle nauczenie o technice, co nauczenie działania technicznego. Ma to wyposażyć młodych ludzi w kompetencje przyszłości, takie jak kreatywność, rozwiązywanie problemów, współpraca i poczucie, że „potrafię”.
Artur Kowalski KZ
