Warunki i tryb organizowania praktycznej nauki zawodu określa rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 22.02.2019 r. w sprawie praktycznej nauki zawodu – dalej r.p.n.z. Zgodnie z § 4 ust. 1 r.p.n.z. praktyczna nauka zawodu jest organizowana w formie zajęć praktycznych, a w technikum, branżowej szkole II stopnia i szkole policealnej – także w formie praktyk zawodowych. Praktyczna nauka zawodu uczniów (czyli także praktyki zawodowe) jest organizowana przez szkołę (§ 3 ust. 1 r.p.n.z.). Praktyki zawodowe organizuje się dla uczniów w celu zastosowania i pogłębienia zdobytej wiedzy i umiejętności zawodowych w rzeczywistych warunkach pracy (§ 4 ust. 3 r.p.n.z.).
Do 2019 roku w PP był zapis który dopuszczał realizację praktyk zawodowych przez szkołę. Przykład zapisu w zawodzie technik pojazdów samochodowych” Kształcenie praktyczne może odbywać się w: pracowniach i warsztatach szkolnych, placówkach kształcenia ustawicznego, placówkach kształcenia praktycznego, stacjach obsługi i stacjach kontroli pojazdów samochodowych oraz innych podmiotach stanowiących potencjalne miejsce zatrudnienia absolwentów szkół kształcących w zawodzie.”
Od roku 2019 w PPKwZ pojawiły się zapisy które zawęziły ten zakres miejsc gdzie może być realizowana praktyka zawodowa, wskazują przykładowe konkretne miejsce realizacji praktyk zawodowych z naciskiem na dany zawód
(np: przedsiębiorstwa handlowe, przedsiębiorstwa prowadzące prace wykończeniowe, biura projektowe architektury wnętrz itd. ) oraz inne podmioty stanowiące potencjalne miejsce zatrudnienia absolwentów szkół prowadzących kształcenie w zawodzie.
Co na to prawo oświatowe?
Na podstawie § 14 ust. 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 28.02.2019 r. w sprawie szczegółowej organizacji publicznych szkół i publicznych przedszkoli (Dz.U. z 2023r. poz. 2736) – dalej r.o.sz.p. w szkole prowadzącej kształcenie zawodowe, w uzasadnionych przypadkach, poszczególne zajęcia edukacyjne z zakresu kształcenia w zawodzie mogą być prowadzone w innych jednostkach organizacyjnych, w szczególności w uczelniach, centrach kształcenia ustawicznego, centrach kształcenia zawodowego, (Branżowych Centrach Umiejętności) u pracodawców i w indywidualnych gospodarstwach rolnych, oraz przez pracowników tych jednostek, na podstawie umowy zawartej pomiędzy szkołą a daną jednostką.
Zgodnie z art. 109 ust. 1 pkt 1 ustawy z 14.12.2016 r. – Prawo oświatowe do obowiązkowych zajęć edukacyjnych zalicza się zajęcia edukacyjne z zakresu kształcenia ogólnego i z zakresu kształcenia w zawodzie, w tym praktyczną naukę zawodu. Na podstawie § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 22.02.2019 r. w sprawie praktycznej nauki zawodu – dalej r.p.n.z., praktyczna nauka zawodu jest organizowana w formie zajęć praktycznych, a w technikum, branżowej szkole II stopnia i szkole policealnej – także w formie praktyk zawodowych.
Z § 14 ust. 1 r.o.sz.p. wynika, że szkoła może organizować zajęcia edukacyjne z zakresu kształcenia w zawodzie w centrum kształcenia zawodowego. Do zajęć obowiązkowych edukacyjnych zalicza się także praktyczną naukę zawodu, czyli zajęcia praktyczne, a w technikum, branżowej szkole II stopnia i szkole policealnej również praktyki zawodowe. Jednak zgodnie z § 4 ust. 3 r.p.n.z. praktyki zawodowe organizuje się dla uczniów w celu zastosowania i pogłębienia zdobytej wiedzy i umiejętności zawodowych w rzeczywistych warunkach pracy.
W jednym z portali prawnym napisano ” W centrum kształcenia zawodowego nie są rzeczywiste warunki pracy, czyli w centrum szkoła może dla swoich uczniów organizować zajęcia praktyczne, ale uczniowie nie mogą tam odbywać praktyk zawodowych.”
Pozwolę się z tym nie zgodzić podając przykład mojego CKZ który powstał na bazie dawniejszych Warsztatów Szkolnych i CKP, które w poprzednich latach wykonywały prace usługowe i produkcyjne które obejmowały większość czynności zawodowych tych praktycznych realizowanych w szkole zawodowej. Obecnie nadal wykonujemy usługi w wielu branżach zgodnych z naszym PKD tj. np.: Stacja Kontroli Pojazdów, warsztat mechaniczno-ślusarski oraz serwis samochodowy w którym zatrudniamy diagnostów samochodowych oraz mechaników samochodowych oraz kształcimy młodocianych pracowników. Czy my nie spełniamy tego kryterium „podmioty stanowiące potencjalne miejsce zatrudnienia absolwentów szkół prowadzących kształcenie w zawodzie” ?
Jak teraz wyglądają realia realizacji praktyk zawodowych przez szkoły ?
To właśnie reforma z 2019 roku nakazała i zwiększyła znaczenie współpracy między szkołami a pracodawcami na zasadach dualnego systemu kształcenia, wskazując by zajęcia praktyczne odbywały się w rzeczywistych warunkach pracy, pozwalając uczniom na zdobycie niezbędnych umiejętności zawodowych i ich utrwalenie w rzeczywistym środowisku pracy i były organizowane właśnie bezpośrednio u pracodawców. Kluczowym elementem było właśnie wprowadzenie możliwości realizacji i prowadzenia praktyk zawodowych przez pracodawców, którzy mogą przyjmować uczniów na podstawie umowy o praktyczną naukę zawodu lub, w przypadku uczniów młodocianych, umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego.Pierwszym sprawdzianem dla szkół była pandemia COVID-19 która mocno zmieniła sposób organizacji praktyk zawodowych w technikach i szkołach branżowych, gdzie pokłosie obostrzeń miało duży wpływ jeszcze długo po okresie czasowego ograniczenia funkcjonowania jednostek systemu oświaty (wielokrotnie nowelizowane Prawo Oświatowe w latach 2020–2021 określające różną formę realizacji praktycznej nauki zawodu). Problem z realizacją praktyk zawodowych nasilił się bardzo w momencie nowelizacji ustawy z dnia 13 maja 2016 roku o przeciwdziałaniu przestępczości seksualnej i ochronie małoletnich potocznie zwana „ustawą Kamilka”, która weszła w życie 15 lutego 2024 r., a przepisy dotyczące Standardów Ochrony Małoletnich musiały zostać wdrożone do 15 sierpnia 2024 r. Obowiązki związane z tą ustawą dotyczą podmiotów, które mają kontakt z dziećmi, a w przypadku przyjmowania ich na praktyki zawodowe nakładają na pracodawców obowiązek weryfikacji niekaralności pracowników mających kontakt z małoletnimi.
Negatywne konsekwencje wprowadzenia ustawy zwanej też jako „ lex Kamilek”, która miała na celu zwiększenie ochrony nieletnich, ale w efekcie sparaliżowała rynek praktyk zawodowych w Polsce. Pracodawcy, w tym rzemieślnicy i małe firmy, niechętnie przyjmują uczniów na praktyki lub rezygnują z tego zamiaru z powodu nadmiernych wymagań biurokratycznych i sankcji. Ustawa nakłada na organizatorów działalności związane z nieletnimi obszerne obowiązki, takie jak wprowadzenie rozbudowanych standardów ochrony oraz konieczność sprawdzania niekaralności pracowników, co jest postrzegane jako nieuzasadnione przeregulowanie. Eksperci rynku pracy i przedstawiciele organizacji biznesowych zgodnie podkreślają, że przepisy te wymagają pilnej korekty, aby wspierać szkolnictwo zawodowe, a Ministerstwo Sprawiedliwości zapowiada nowelizację w celu usunięcia mankamentów ustawy. Ustawodawca przewiduje w najbliższym czasie zmiany w prawie łagodzące przepisy min. dotyczące pracodawców ale czy to zmieni niechęć do przyjmowania na praktyki zawodowe ? Samo umożliwienie realizowania praktyk zawodowych u pracodawców nie wyeliminowało wcześniejszych trudności związanych z organizacją i przebiegiem praktyk.
Taki komunikat widnieje nadal na stronie Ministerstwa Sprawiedliwości
Jakie obecnie są główne powody niechęci pracodawców do przyjmowania uczniów na praktyki zawodowe ?
- Każdy, kto ma kontakt z uczniami na praktykach zawodowych, musi być sprawdzony w Krajowym Rejestrze Karnym i Rejestrze Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym. Oznacza to dodatkowe formalności, koszty i czas (szczególnie jeśli praktyki są organizowane w ostatniej chwili).
- Pracodawca, który przyjmuje ucznia (małoletniego), musi przygotować Standardy Ochrony Małoletnich – dokument opisujący zasady ochrony ucznia w miejscu praktyk. Konieczne jest opracowanie procedur reagowania na zagrożenia, wyznaczenie osoby odpowiedzialnej, przeszkolenie pracowników. Dla małych firm to dodatkowa biurokracja, która bywa zbyt dużym obciążeniem.
- Pracodawcy obawiają się, że w razie problemu (np. wypadku, skargi) poniosą odpowiedzialność karną lub cywilną. Wątpliwości interpretacyjne ustawy Kamilka sprawiają, że przedsiębiorcy wolą się „nie narażać”.
- Przepisy ustawy Kamilka są trudne do interpretacji, a zmiany w prawie wprowadzają dodatkowe wątpliwości. Pracodawcy nie wiedzą, czy w każdej sytuacji muszą wdrażać pełne procedury. Wielu woli zrezygnować z uczniów niż ryzykować nieprawidłowości.
- Ponoszenie kosztów przez przedsiębiorstwo. Uczeń często wymaga opieki, tłumaczenia podstawowych rzeczy i nie przynosi realnego zysku. Firma musi oddelegować pracownika jako opiekuna praktyk (dodatek szkoleniowy) – co zabiera czas i generuje koszty.
- Brak zasobów ludzkich to dla mikro- i małych przedsiębiorstw główny powód odmowy przyjęcia praktykanta.
- Brak możliwości realizacji całego programu praktyk zawodowych zgodnie z treściami kształcenia przewidzianymi w podstawie programowej kształcenia w zawodach, a które nie korelują z profilem działalności pracodawcy w branży i zawodzie.
- Brak w szkołach obowiązkowego stanowiska kierownika kształcenia praktycznego, co ogranicza możliwość stałego nadzoru merytorycznego nad praktykami i utrzymania kontaktu z pracodawcami, co utrudnia procedury organizacyjne i dokumentacyjne.
- Brak odpowiedniej ilości pracodawców chętnych którzy przyjmą na praktyki zawodowe w danym zawodzie, szczególnie w małych miejscowościach (np. technik informatyk i zawody niszowe ).
- Brak zrozumienia aktualnego sposobu realizacji kształcenia zawodowego i przygotowania do egzaminu zawodowego przez pracodawców.
Pozostaje pytanie jak spełnić wymóg formalny realizacji praktyk zawodowych jeżeli pracodawcy odmawiają przyjęcia uczniów na praktyki zawodowe ?
W obecnej krytycznej sytuacji to szkoła musi znaleźć alternatywną formę realizacji praktyk, aby nie naruszyć podstawy programowej zgodnie z rozporządzeniem MEN z 22 lutego 2019 r. w sprawie praktycznej nauki zawodu (§ 8 i § 10) i to właśnie szkoła odpowiada bezpośrednio za organizację praktyk zawodowych. Na szczęście z pomocą przychodzą organy samorządowe które wyrażają zgodę w arkuszach (finalizują) na realizację praktyk zawodowych właśnie w CKZ-tach oraz specjalistycznych pracowniach. To w latach poprzednich ustawodawcy pozwolili jako alternatywę możliwość realizacji praktyk zawodowych, czy to w szkole, CKZ czy u pracodawcy i to się sprawdzało, szczególnie tam gdzie wyposażenie dydaktyczne pracowni zawodowych było zbieżne z tym jest u pracodawców. Nadmienić trzeba że większość nauczycieli zawodu pracowała lub pracuje w zawodzie. Są zawody i kwalifikacje gdzie jest możliwe realizowanie programu praktyki zawodowej (podstawy programowej) symulując warunki pracy ( np.w formie firmy symulacyjnej w takich dziedzinach jak: ekonomia, rachunkowość, reklama itd. ). Bardzo często słyszymy z środowiska oświaty zawodowej też zarzuty że to właśnie praktyki zawodowe u pracodawców nie spełniają swojej roli szczególnie tam gdzie realizacja treści kształcenia nie pokrywa się PPKwZ w kwalifikacji z czynnościami zawodowymi które wykonuje pracodawca lub tam gdzie nie ma odpowiedniej kontroli i nadzoru na tymi praktykami szczególnie tam gdzie to uczeń sam wyszukuje miejsce praktyk „by tylko się odbyły”.
Na koniec:
Od roku powstały BCU które w niektórych przypadkach przewyższają min. mikro przedsiębiorców w swoimi wyposażeniu a które też nie są wymienione jako miejsce do realizacji praktyk zawodowych.
Z realizacją praktyk zawodowych jest podobnie jak z warunkami realizacji kształcenia w zawodzie czyli z wyposażeniem szkoły niezbędnego do realizacji kształcenia w kwalifikacji która jest wymieniona w PPKwZ ,nikt tego nie sprawdza i nie weryfikuje a prawdziwa kontrola tego aspektu w praktyce pojawia się dopiero na etapie egzaminu zawodowego.
*Małoletni -osoba, która nie ukończyła 18 roku życia lub uzyskała pełnoletność (wyjątek stanowi kobieta, która za zezwoleniem sądu wstąpi w związek małżeński po ukończeniu 16 lat) – art.10 § 1 i 2 Kodeksu Cywilnego.
Artur Kowalski
