Polska stoi przed wyzwaniem systemowego dopasowania edukacji zawodowej do dynamicznie zmieniającego się rynku pracy. Odpowiedzią na te potrzeby ma być projekt ustawy o Wojewódzkich Zespołach Koordynacji (WZK) do spraw polityki umiejętności. Do tej pory WZK funkcjonowały w formie pilotażu, a ich dalsze istnienie wymagało umocowania ustawowego, by uniknąć zakończenia działalności wraz z wygaśnięciem finansowania projektowego. Wsparcie rozwoju nowoczesnego kształcenia zawodowego, szkolnictwa wyższego oraz uczenia się przez całe życie.Potrzeba powołania WZK wynika bezpośrednio z braku trwałych mechanizmów współpracy w obszarze uczenia się przez całe życie, kształcenia zawodowego oraz edukacji dorosłych na poziomie regionalnym. Nowe przepisy mają na celu przekształcenie dotychczasowych działań pilotażowych (projektowych) w trwały mechanizm zarządzania kapitałem ludzkim w regionach.
Jaka będzie przyszła rola WZK w oświacie i kształceniu zawodowym ?
Zgodnie z projektem ustawy która nadaje trwały status prawny, WZK stają się oficjalnym organem opiniodawczo-doradczym zarządów województw, odpowiedzialnym za monitorowanie i planowanie rozwoju kompetencji zawodowych. Ich główną rolą będzie wspieranie samorządu w planowaniu, koordynowaniu i monitorowaniu działań na rzecz rozwoju umiejętności mieszkańców województwa. Kluczowa zmiana systemowa polega na przesunięciu ciężaru decyzyjnego w zakresie oświaty zawodowej. WZK przejmują od Wojewódzkich Rad Rynku Pracy (WRRP) kompetencje w zakresie opiniowania zasadności kształcenia w danym zawodzie (przekazanie kompetencji z WRRP do WZK ma nastąpić do 1 lipca 2026 r.). Oznacza to, że WZK będą miały bezpośredni wpływ na to, jakie kierunki będą otwierane w szkołach branżowych i technicznych, dbając o to, by oferta ta odpowiadała realnym potrzebom lokalnej gospodarki. Zmiana ta ma charakter systemowy i wiąże się z szerszą reformą planowania strategicznego w regionach.
Projekt ustawy precyzuje szeroki katalog zadań WZK, koncentrując się na integracji edukacji z rynkiem pracy. Do najważniejszych należą:
1.Opiniowanie zasadności kształcenia zawodowego: Jest to kluczowa nowa kompetencja, przejmowana od Wojewódzkich Rad Rynku Pracy (WRRP). WZK wydają opinie dotyczące zasadności kształcenia w danym zawodzie zgodnie z potrzebami rynku pracy na okres 5 lat. Decyzje o uruchomieniu kształcenia w danym, nowym zawodzie będą podejmowane po zapoznaniu się z prognozą zapotrzebowania na pracowników opracowaną przez Instytut Badań Edukacyjnych, przy wykorzystaniu danych GUS i ZUS.
Rola opinii WZK jest kluczowa w następujących sytuacjach prawnych:
- Eksperymenty pedagogiczne (nowe zawody): W przypadku wnioskowania o zgodę na prowadzenie eksperymentu pedagogicznego dotyczącego zawodu nieokreślonego w klasyfikacji szkolnictwa branżowego, przepisy wprost wymagają przedstawienia pozytywnej opinii WZK. Oznacza to, że negatywna opinia Zespołu skutecznie blokuje możliwość uruchomienia takiego eksperymentalnego kierunku.
- Rejestracja szkół niepublicznych: Aby szkoła niepubliczna prowadząca kształcenie zawodowe mogła zostać wpisana do ewidencji (co jest warunkiem legalnego działania), osoba zgłaszająca szkołę musi przedstawić opinię WZK dotyczącą zasadności kształcenia. Brak takiej opinii uniemożliwia wpis do ewidencji.
- Szkoły publiczne: Dyrektor publicznej szkoły branżowej ustala zawody, w których prowadzi kształcenie, dopiero po uzyskaniu opinii WZK.
2. Rekomendacje do strategii wojewódzkich: WZK przygotowują rekomendacje na potrzeby opracowania lub aktualizacji strategii rozwoju województwa w zakresie polityki umiejętności oraz opiniują projekty tej strategii. Mają również przedstawiać rekomendacje dotyczące wdrażania polityk publicznych obejmujących obszar uczenia się przez całe życie.
3. Monitoring i ewaluacja: Zespoły są zobowiązane do monitorowania realizacji polityki umiejętności w województwie oraz przeprowadzania ewaluacji stopnia wdrożenia wydawanych przez siebie rekomendacji.
4. Współpraca z Branżowymi Centrami Umiejętności (BCU): Zadaniem WZK jest delegowanie swoich przedstawicieli do rad funkcjonujących przy Branżowych Centrach Umiejętności. Współpraca ta ma na celu zapewnienie komplementarności działań między SRK, BCU a WZK.
5. Współpraca międzysektorowa i międzyregionalna: WZK mają ustawowy obowiązek współpracy z organami administracji publicznej, organizacjami pozarządowymi, pracodawcami oraz instytucjami edukacyjnymi. Zadaniem WZK jest również współpraca z odpowiednikami (innymi WZK) działającymi na terenie innych województw.
6.Poza ścisłymi zadaniami ustawowymi, WZK mogą realizować szereg działań własnych (według koncepcji województwa) wspierających, takich jak:
- Koordynacja doradztwa zawodowego (tworzenie sieci doradców, integracja oświaty zawodowej z rynkiem pracy).
- Organizowanie kampanii promujących szkolnictwo zawodowe oraz festiwali zawodów.
- Tworzenie mechanizmów informowania o możliwościach rozwoju umiejętności (np. biura informacji obywatela typu One Stop Shop).
- Organizowanie konkursów zawodowych w branżach i zawodach kluczowych dla regionu.
Projekt ustawy niesie ze sobą szereg potencjalnych korzyści dla systemu edukacji zawodowej i rynku pracy:
- Stabilność finansowa i prawna: Ustawa gwarantuje finansowanie WZK w formie dotacji celowej z budżetu państwa (łącznie 121,6 mln zł w latach 2026–2035), co uniezależnia ich istnienie od grantów projektowych.
- Lepsze dopasowanie edukacji do rynku: Dzięki przejęciu kompetencji opiniodawczych i współpracy z pracodawcami, szkoły będą mogły szybciej reagować na potrzeby przedsiębiorców, co zwiększy zatrudnialność absolwentów.
- Reprezentatywność: Skład WZK jest szeroki i obejmuje przedstawicieli pracodawców, związków zawodowych, uczelni, kuratora oświaty, urzędów pracy oraz instytutów badawczych, co może zapewnić wielostronne spojrzenie na problemy edukacji zawodowej.
- Synergia działań: Uregulowanie statusu WZK pozwoli na koordynację rozproszonych dotąd inicjatyw i funduszy (krajowych i unijnych) w jednym ośrodku decyzyjnym w regionie.
Na podstawie analizy projektu ustawy oraz Oceny Skutków Regulacji (OSR), można zidentyfikować szereg zastrzeżeń oraz pewne ryzyka związane z wprowadzeniem Wojewódzkich Zespołów Koordynacji (WZK).
1. Jednym z najpoważniejszych zastrzeżeń jest konstrukcja finansowania WZK w długiej perspektywie czasowej. Łączny limit wydatków budżetu państwa na WZK zaplanowano na lata 2026–2035 w stałej kwocie (12,8 mln zł rocznie dla wszystkich województw). W OSR przyjęto założenie, że poziom finansowania pozostanie stały w ujęciu nominalnym, bez mechanizmu indeksacji (waloryzacji o inflację) w okresie obowiązywania regulacji. Oznacza to realny spadek wartości środków na obsługę biur w kolejnych latach. Ustawa przewiduje tzw. mechanizm korygujący. Jeśli limit wydatków budżetu państwa zostanie przekroczony lub zagrożony, minister właściwy ds. oświaty pomniejszy drugą transzę dotacji dla województw. Przerzuca to ryzyko budżetowe na samorządy, które mogą otrzymać mniej środków niż zaplanowały na utrzymanie biur. Dotacja może być wykorzystana wyłącznie na wydatki bieżące poniesione w danym roku budżetowym, co ogranicza elastyczność finansową i możliwość przenoszenia środków na inwestycje czy działania wieloletnie.
2. Mimo że celem jest usprawnienie koordynacji, ustawa generuje nowe obowiązki administracyjne. Województwa będą musiały składać roczne rozliczenia z wykorzystania dotacji oraz prowadzić odrębną dokumentację księgową, co OSR wprost definiuje jako zwiększenie liczby dokumentów. Marszałek województwa staje się administratorem danych osobowych kandydatów i członków WZK. Ustawa narzuca sztywne okresy przechowywania danych (np. 6 lat dla członków i protokołów), co generuje dodatkowe koszty i procedury archiwizacyjne. Procedura wymaga wysyłania oficjalnych pism do wielu podmiotów i oczekiwania 21 dni roboczych na zgłoszenie kandydatów, co może wydłużać proces formowania zespołu.
3. Konstrukcja członkostwa w WZK rodzi pytania o zaangażowanie i reprezentatywność. Członkowie WZK pełnią swoje funkcje społecznie – nie otrzymują wynagrodzenia za udział w pracach, a jedynie zwrot kosztów podróży. Może to utrudnić pozyskanie wysokiej klasy specjalistów i ekspertów rynkowych, którzy musieliby poświęcać swój czas pro bono. O ile część członków marszałek musi powołać (np. od partnerów społecznych), o tyle inni (np. z Branżowych Centrów Umiejętności, uczelni czy Sektorowych Rad ds. Kompetencji) są powoływani fakultatywnie („może powołać”). Istnieje ryzyko, że w niektórych województwach kluczowi interesariusze zostaną pominięci. Istnieje zagrożenie związane z momentem przejścia kompetencji z Wojewódzkich Rad Rynku Pracy (WRRP) do WZK (1 lipca 2026 r.). Konieczność uniknięcia luki w wydawaniu opinii dla szkół lub dublowania się struktur wymaga precyzyjnego zgrania terminów, co twórcy projektu ustawy identyfikują jako wyzwanie organizacyjne.
4. Wprowadzenie WZK dokłada kolejny element do i tak już skomplikowanej układanki instytucjonalnej. WZK muszą współpracować z Sektorowymi Radami ds. Kompetencji (SRK) oraz Branżowymi Centrami Umiejętności (BCU). Wymaga to stworzenia „Grup roboczych” i ciągłego ustalania komplementarności zadań, aby uniknąć powielania działań. Dokumenty wskazują na konieczność „identyfikacji możliwości współpracy” i „komplementarności zadań”, co sugeruje, że granice między tymi podmiotami są płynne i mogą prowadzić do sporów kompetencyjnych. Zarówno SRK, jak i BCU mają identyfikować potrzeby kwalifikacyjne i wydawać rekomendacje. Bez ścisłej koordynacji (którą mają zapewnić grupy robocze), przedsiębiorcy i szkoły mogą otrzymywać sprzeczne sygnały z BCU i SRK. Zgodnie z zaleceniami BCU mają „pozyskiwać informacje od pracodawców”, a następnie te dane wpływają na krajowe prognozy. Jeśli BCU nie wypracują skutecznych mechanizmów zbierania danych od firm (które często niechętnie dzielą się planami rekrutacyjnymi), ich wkład w system będzie oparty na intuicji, a nie faktach. To niebezpieczne, biorąc pod uwagę, że na tej podstawie WZK będzie decydować o losie szkół w regionie. Skuteczność opinii wydawanych przez WZK zależy od jakości danych dostarczanych przez Instytut Badań Edukacyjnych (IBE), GUS i ZUS. Opóźnienia lub błędy w tych prognozach mogą wpłynąć bezpośrednio na trafność decyzji WZK.
5. Wprowadzenie Branżowych Centrów Umiejętności (BCU) o szerokim zakresie kompetencji, przy jednoczesnym funkcjonowaniu Sektorowych Rad ds. Kompetencji (SRK) oraz nowo powoływanych Wojewódzkich Zespołów Koordynacji (WZK), wiąże się z istotnymi zagrożeniami, w szczególności w zakresie dostępności kadr oraz doświadczenia instytucjonalnego, ponieważ BCU jako nowe jednostki systemu oświaty znajdują się na etapie budowy struktur organizacyjnych i operacyjnych. Mimo że BCU są nowymi podmiotami w systemie, ustawodawca przyznał im istotną rolę decyzyjną i doradczą, omijając sprawdzone struktury tradycyjnej oświaty zawodowej. Istnieje ryzyko, że w początkowej fazie działalności BCU nie będą posiadały wystarczającego potencjału analitycznego, aby dostarczać rzetelne dane do prognoz IBE. Błędne dane z BCU mogą doprowadzić do wydania przez WZK nietrafionych opinii o kierunkach kształcenia (np. promując zawody, na które popyt jest chwilowy lub sztuczny). BCU muszą dopiero dostosować swoje statuty do nowych wymogów ustawowych (np. zmiana składu Rady BCU) w terminie do 30 września 2026 r., co oznacza okres przejściowy, w którym ich funkcjonowanie może być niestabilne.
Projektodawcy podkreślają w uzasadnieniu ustawy, że celem powołania WZK jest nadanie regionom „zwiększonej sprawczości” w porównaniu do dotychczasowych Wojewódzkich Rad Rynku Pracy (WRRP), których kompetencje miały ograniczony wpływ. Opinie i rekomendacje WZK mają mieć „realne przełożenie na decyzje podejmowane przez jednostki systemu oświaty”, co ma zapobiegać min. otwieraniu kierunków niedopasowanych do potrzeb gospodarki. Głównym mankamentem proponowanej ustawy jest sztywny, nieindeksowany system finansowania oraz oparcie pracy merytorycznej zespołu na nieodpłatnym zaangażowaniu jego członków. W dłuższej perspektywie może to grozić to spadkiem jakości analiz i sprowadzeniem tego organu do roli instytucji fasadowej. Już na starcie problemem może być także nadmiernie rozbudowany i nieczytelny układ instytucjonalny, w którym BCU, SRK i WZK wykonują zbliżone zadania analityczno-doradcze. Taki model sprzyja biurokratyzacji i może prowadzić do decyzyjnego impasu w okresie, gdy instytucje te dopiero uczą się współpracy. Przekształcenie ciał doradczych w umocowane ustawowo organy daje szansę na realną poprawę jakości kształcenia zawodowego, pod warunkiem sprawnego przeprowadzenia procesu transformacji z obecnego modelu pilotażowego oraz realne zaangażowanie partnerów społecznych i gospodarczych w prace nowych zespołów.
