„Wiem, umiem, działam” hasło przewodnie konferencji zorganizowanej przez IBE – Państwowy Instytut Badawczy w dniu 19.11 br. a dotyczącej nadchodzącej reformie edukacji w Polsce, nazwanej „Kompas jutra”. Tytuł który wydał mi się bardzo przyjazny i już znany z reform które mieliśmy w poprzednich latach w szkolnictwie zawodowym. To właśnie te kluczowe zmiany wskazane przez MEN, korelują z tym co realizujemy obecnie w szkolnictwie branżowym a które będą wprowadzane stopniowo od wprowadzania nowej podstawy programowej – od września 2026 r. w klasach I i IV szkoły podstawowej, w szkołach podstawowych a od września 2027 r. – w klasach I szkół ponadpodstawowych oraz kolejnych rocznikach szkoły podstawowej i obejmą m.in.:
- nową, przejrzystą podstawę programową,
- modułowe nauczanie,
- tydzień projektowy i doświadczenia edukacyjne,
- zmiany w systemie oceniania,
- wprowadzenie nowoczesnych technologii w edukacji.*
Reforma 26 Kompas jutra (R26KJ), mająca wejść do szkół od 2026 roku, kładzie silny nacisk na kształtowanie wiedzy, kompetencji i sprawczości („Wiem, umiem, działam”) w oparciu o nowe podstawy programowe oraz zmienioną organizację pracy szkoły i nauczyciela, szczególnie w kontekście rozwoju kompetencji kluczowych. Cele R26KJ dotyczące kompetencji i uznawania osiągnięć są ściśle powiązane z mechanizmami typowymi dla kształcenia zawodowego oraz min. dla ram kwalifikacji. Chociaż dokumenty programowe nie zawierają bezpośrednich informacji ani porównań dotyczących kształcenia zawodowego czy Polskiej Ramy Kwalifikacji (PRK) z założeniami R26KJ, to jednak wymienione wyżej kluczowe zmiany są zbieżne z tym co poznaliśmy już w oświacie zawodowej w ostatnich latach. W przekazach medialnych reformy nie było zbyt dużo odniesień bezpośrednio do kształcenia w szkołach ponadpodstawowych oraz do wyzwań związanych z przygotowaniem młodzieży na potrzeby rynku pracy. Kluczowym, wspólnym celem R26KJ, który jest najbardziej istotny dla kształcenia zawodowego, jest odejście od encyklopedyzmu i położenie nacisku na umiejętności praktyczne oraz zrozumienie świata. R26KJ kładzie silny nacisk na budowanie kompetencji i sprawczości (gotowości do podejmowania działań i brania za nie odpowiedzialności), co jest fundamentalne w przygotowaniu do zawodu. Reforma skupia się na odciążeniu treści i znaczącym wzmocnieniu sprawczości oraz kompetencji kosztem płytkiej, encyklopedycznej wiedzy. Kluczowym celem R26KJ jest wyrównywanie szans na najlepszą edukację, niezależnie od lokalizacji szkoły. W kontekście kwalifikacji oznacza to zapewnienie, że wszyscy uczniowie uzyskują podstawowe narzędzia i kompetencje niezbędne do dalszego rozwoju:
- Mastery Learning: Idea mastery learning (uczenia się do perfekcji) jest podstawą zmian w podstawach programowych. Celem jest, aby idąc maksymalnie do przodu, nikogo nie pozostawić z tyłu. Jest to klucz do wyrównywania różnic edukacyjnych, na przykład
w rozumieniu tekstu, gdzie problemem bywa słownictwo wynoszone z domu (czyli nierówny arsenał wiedzy wyjściowej). - Kompetencje Kluczowe: Reforma koncentruje się na rozwoju kompetencji kluczowych, takich jak krytyczne myślenie, kreatywność, współpraca, a także metapoznanie i samoregulacja (świadomość ucznia, jak się uczyć). Są to umiejętności potrzebne do ciągłego rozwoju
i zdobywania nowych kwalifikacji w życiu dorosłym.
Reforma R26KJ zakłada fundamentalną zmianę w podejściu do edukacji w szkołach podstawowych, która jest zgodna z ideą kwalifikacji opartych na rezultatach.
- Cel Wiedzowy : R26KJ koncentruje się na dążeniu do rozumienia świata. Oznacza to odrzucenie „płytkiej wiedzy” i „niepowiązanych ze sobą informacji” na rzecz tworzenia wewnętrznego modelu świata i sztuki uogólniania.
- Efekty Kształcenia: W podstawie programowej starano się dokonać zmiany treści nauczania na efekty kształcenia. Chodzi o to, aby uczeń nie tylko zapamiętał fakty, ale przede wszystkim rozumiał dany problem (np. objętość, pojemność).
- Kształcenie Holistyczne: Kształcenie holistyczne pod rynek pracy nie jest postrzegane jako sprzeczne z holistycznym rozwojem człowieka. Reforma ma na celu przygotowanie młodzieży na wyzwania XXI wieku.
W przyszłym kształceniu ważne jest stosowanie technik, które mają sens, opartych na badaniach, takich jak metapoznanie i samoregulacja (świadomość ucznia, jak się uczyć) oraz tutoring rówieśniczy.
R26KJ promuje metody, które są zgodne z potrzebami efektywnego kształcenia zawodowego:
- Waga Doświadczenia: Promowane są doświadczenia edukacyjne, które mają być codziennym standardem, a nie tylko akcyjnym „ekscesem” (takie jak praca nad projektami edukacyjnymi, debaty). Nawet nauczanie przedmiotów ścisłych, np. matematyki, ma być oparte na praktycznym wymiarze i codziennych zadaniach (np. projekty kulinarne, mierzenie wagi/objętości) mają na celu połączenie wiedzy z życiem.
- Cykl Kolba: W kontekście rozwoju kompetencji (część „Umiem”) wspomniano o wykorzystaniu cyklu Kolba (doświadczenie, refleksja, konsumpcja wiedzy, zastosowanie w praktyce) co jest naturalnym modelem uczenia się w praktyce zawodowej.
- Współpraca i Zaufanie: Promowany jest model „Moc relacji w edukacji” (MORE) , oparty na zaufaniu (zamiast kontroli) na wszystkich poziomach (kurator-dyrektor, dyrektor-nauczyciel, nauczyciel-uczeń).
- Rozwój Kompetencji Przyszłości: Reforma kładzie nacisk na umiejętności kluczowe, takie jak krytyczne myślenie, kreatywność, współpraca (4K) oraz kompetencje cyfrowe. Kreatywność jest postrzegana jako cecha, która ma nasycać każdy obszar edukacji i sprzyja innowacjom. Jest to kluczowe dla adaptacji w zawodach technicznych. Kształtowanie tych kompetencji wymaga zmiany proporcji w podstawach programowych, aby znaleźć na nie czas, kosztem redukcji zakresu płytkiej wiedzy encyklopedycznej.
Poniżej przedstawiam główne aspekty R26KJ, które odzwierciedlają systemowe podejście do definiowania i potwierdzania umiejętności, co jest kluczowe w kontekście ram kwalifikacji poprzez przesunięcie akcentów na Efekty Uczenia się.Wskazuję cechy wspólne w celach i ideach, które są fundamentalne dla R26KJ i które z natury rzeczy są też kluczowe dla efektywnego kształcenia zawodowego i technicznego.
| Aspekt | Cel Reformy 26 Kompas jutra (R26KJ) | Znaczenie dla Kształcenia Zawodowego |
| Główna Filozofia | Osiągnięcie balansu między wiedzą, kompetencjami i sprawczością („Wiem, umiem, działam”). | Kształcenie zawodowe wymaga integracji teoretycznej wiedzy (Wiem), kompetencji zawodowych (Umiem) oraz sprawczości (Działam) w rozwiązywaniu problemów zawodowych. |
| Holistyczne Kształcenie | Dążenie do holistycznego kształcenia, które nie jest sprzeczne z przygotowaniem pod rynek pracy. | Kształcenie zawodowe ma na celu przygotowanie zarówno wykwalifikowanego pracownika, jak i samodzielnego, sprawnego obywatela. |
| Wyrównywanie Szans | Zapewnienie równych szans na najlepszą edukację, dającą wiedzę, kompetencje i sprawczość, niezależnie od lokalizacji szkoły. | Dotyczy to zarówno szkół w mniejszych miejscowościach, jak i metropolii, zapewniając, że uczniowie będą gotowi do pogłębiania i eksplorowania wiedzy. |
Najbardziej bezpośrednim punktem stycznym R26KJ z systemowym podejściem do kwalifikacji w kształceniu zawodowym jest wprowadzanie mikropoświadczeń (micro-credentials) jako narzędzia do cyfrowego potwierdzania umiejętności (uznawania kompetencji )a które są silnie ukierunkowane na kompetencje i praktykę, co jest szczególnie istotne w kontekście zawodowym. Choć źródła nie odnoszą się do wcześniejszych systemów certyfikacji zawodowej (np. egzaminów zawodowych czy czeladniczych), R26KJ wprowadza mechanizm cyfrowego potwierdzania umiejętności, który ma potencjalnie ujednolicić i uwiarygodnić osiągnięcia praktyczne, co jest celem wspólnym dla obecnego nowoczesnego kształcenia zawodowego.
Mikropoświadczenia (Micro-credentials)- są to cyfrowe dokumenty potwierdzające konkretne umiejętności osiągnięte zgodnie z kryteriami jakości. Zostaną zaprojektowane jako alternatywa lub uzupełnienie tradycyjnych ocen. Obecnie Instytut Badań Edukacyjnych prowadzi projekt „Mikropoświadczenia – pilotaż nowego rozwiązania wspierającego uczenie się przez całe życie”, który jest finansowany z Funduszy Europejskich dla Rozwoju Społecznego (FERS). Obecny pilotaż mikropoświadczeń w Edukacji Obywatelskiej, polegający na potwierdzaniu umiejętności (np. „badacz społeczny”), ma na celu budowanie poczucia sprawczości i motywowanie uczniów. Umiejętności tam są opisane językiem efektów uczenia się. Kryteria sprawdzenia tych umiejętności są szczegółowo opisane. Mikropoświadczenia mają motywować młodzież poprzez grywalizację do większego wkładu w naukę i zdobywania większej liczby umiejętności, co buduje poczucie sprawczości.Obecnie w kształceniu zawodowym Mikropoświadczenia muszą być obwarowane systemem zapewniania jakości i są tworzone w formacie cyfrowym o nazwie Verify Credential (uznanym przez W3C). Mają one być używane i uznawane przez pracodawców i uczelnie wyższe, na całym świecie i w Polsce co czyni je narzędziem bezpośrednio wspierającym ścieżki zawodowe. Z danych Ośrodka Przetwarzania Informacji wynika, że w latach 2012–2020 ponad 1,3 mln osób przerwało studia. To niemal 40% wszystkich studentów. A w przypadku uczniów szkół ponadpodstawowych to jest ok.6%. co wskazuje na wielką wagę na uczenie się przez całe życie (LLL – lifelong learning) poprzez zdobywanie kompetencji i kwalifikacji min. poprzez edukację formalną, pozaformalną, w tym rozwój wiedzy, umiejętności (zarówno twardych, jak i miękkich) oraz postaw.
Podsumowując, mimo braku bezpośredniego odniesienia do kształcenia zawodowego w źródłach, Reforma 26 Kompas jutra działa w kierunku, który jest komplementarny z celami ram kwalifikacji oraz ogólnymi celami i zadaniami kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego gdzie definiuje docelowe efekty uczenia się (wiedza, kompetencje, sprawczość) i wprowadza standaryzowane, cyfrowe narzędzie (mikropoświadczenia) do weryfikacji i uznawania tych konkretnych osiągnięć i umiejętności, które mają mieć znaczenie na rynku pracy i w dalszej edukacji. Ważne by te przyszłe zmiany R26KJ korelowały też z obecnymi już trwającym przeglądem i modyfikacją podstaw programowych kształcenia w zawodach oraz z planami działań w zakresie kształcenia i szkolenia zawodowego na przyszłe lata (obecnie dostępny jest Plan działań w zakresie kształcenia i szkolenia zawodowego na lata 2022-2025 ) czy Zintegrowaną Strategią Umiejętności 2030. Warto powrócić do systemowego wspierania tego co już się sprawdziło w kształceniu zawodowym a dziś jest wymieniane jako priorytet R26KJ* czyli kształcenie modułowe oraz projekt edukacyjny w oparciu nowoczesne technologie w edukacji czy nową, przejrzystą podstawę programową.
*- komunikat MEN z dnia 5.11.2025r. Kompas Jutra.
Artur Kowalski- redaktor naczelny KZ
