Rewolucja na rynku staży: Koniec z darmową pracą? Analiza projektu nowej ustawy

Dla wielu młodych ludzi wchodzących na rynek pracy pierwsze kroki zawodowe to zderzenie z brutalnym paradoksem: „potrzebujesz doświadczenia, żeby zdobyć pracę, ale potrzebujesz pracy, żeby zdobyć doświadczenie”. Przez lata furtką do przełamania tego błędnego koła miały być staże i praktyki. Niestety, często okazywały się one formą wyzysku – wielomiesięczną, darmową pracą w zamian za mglistą obietnicę „cennego wpisu do CV”. Ten model, od dawna krytykowany przez ekspertów i samych stażystów, ma wkrótce przejść do historii. Rząd przygotował rewolucyjny projekt ustawy o stażach, który ma na celu kompleksowe uregulowanie i ucywilizowanie tego segmentu rynku. Koniec z pracą za darmo, samowolką pracodawców i brakiem jakichkolwiek praw. Polska wpisuje się tym samym w ogólnoeuropejski trend wzmacniania ochrony stażystów, inspirowany unijnymi ramami jakości. Nowe przepisy wprowadzają jednolite, wysokie standardy, ale niosą ze sobą również szereg konsekwencji, które mogą zaskoczyć zarówno przyszłych stażystów, jak i organizujące staże firmy. Choć ustawa ma charakter rewolucyjny, nie obejmie wszystkich form zdobywania doświadczenia. Ustawodawca przewidział kilka istotnych wyłączeń, co oznacza, że pewne grupy uczniów ,studentów i praktykantów nadal będą mogły odbywać staże na dotychczasowych zasadach.

Nowe przepisy, zgodnie z Art. 1 ust. 3 projektu ustawy, nie będą miały zastosowania do:

• Staży dla osób bezrobotnych organizowane przez powiatowe urzędy pracy (Ustawa  z dnia 20 marca 2025 r. o rynku pracy i służbach zatrudnienia ( Dz.U. 2025 poz. 620), które już dziś są szczegółowo uregulowane i odpłatne.
• Staży i praktyk stanowiących obowiązkowy element programu kształcenia formalnego, np.:
  • Staże uczniowskie – Prawo oświatowe -Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r.  (Dz.U. 2024 poz. 737);
  • Praktyki zawodowe  w ramach praktycznej nauki zawodu. Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe ( Dz.U. 2024 poz. 737); 
  • Praktyki studenckie  stanowiące integralny element programów kształcenia formalnego wymaganych do zaliczenia semestru. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce – Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. (Dz.U. 2024 poz. 1571);

• Staży i praktyk niezbędnych do uzyskania uprawnień do wykonywania zawodu ,zawodu regulowanego, takiego jak np. staż podyplomowy lekarza czy lekarza dentysty; praktyki zawodowe architektów czy pielęgniarek, staż  nauczycielski, staże urzędnicze dla pracowników sądów i prokuratury,  aplikacje adwokacka, radcowska , praktyka notarialna i  inne

Projekt ustawy jest odpowiedzią na zdiagnozowane problemy systemowe na otwartym polskim rynku pracy ( staży i praktyk), które wynikają z rozproszonego i niejednorodnego, nieokreślonego prawodawstwa.

Do głównych zidentyfikowanych problemów należą:

• Brak jednolitych standardów jakości: Jakość staży, w tym ich program, cel oraz warunki odbywania, zależy głównie od wewnętrznych regulacji i dobrej woli organizatorów.
• Niejasny status stażystów: Prowadzi to do nadużyć, w tym traktowania stażystów jako darmowej lub taniej siły roboczej oraz zastępowania stażem regularnego stosunku pracy.
• Dopuszczalność bezpłatnych praktyk: Obowiązująca ustawa o praktykach absolwenckich pozwala na organizowanie bezpłatnych form zdobywania doświadczenia, co utrudnia dostęp do nich osobom bez zasobów finansowych.
• Brak skutecznego monitoringu: W przypadku staży na otwartym rynku, opartych na umowach dwustronnych (organizator-stażysta), brakuje instytucji odpowiedzialnej za monitorowanie ich realizacji i przestrzeganie praw uczestników.
• Dane rynkowe: Badanie zlecone przez MRPiPS w 2023 r. wykazało, że ponad 1/3 pracodawców oferujących praktyki oferowała je wyłącznie w formie bezpłatnej, a kolejne 20% tylko w niektórych przypadkach. Z kolei analiza ofert na portalu pracuj.pl (czerwiec 2025 r.) pokazała, że oferty staży i praktyk stanowiły ok. 1% wszystkich ogłoszeń, a dominującą formą umowy była umowa zlecenie (516 z 808 ofert).

W odpowiedzi na zdiagnozowane problemy, Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej proponuje wprowadzenie nowej, kompleksowej ustawy o stażach, która:

• Ustawa ma zastąpi i  uchyli ustawę z dnia 17 lipca 2009 r. o praktykach absolwenckich, zastępując tę formę nowym, ustandaryzowanym modelem stażu. W konsekwencji zlikwidowana zostanie możliwość oferowania bezpłatnych praktyk absolwenckich, wprowadzając jednolity, sformalizowany model stażu.
• Będzie miała zastosowanie do staży organizowanych na otwartym rynku pracy, niezależnie od wieku uczestnika.
• Wyłączy z zakresu swojego stosowania staże i praktyki, które są już uregulowane odrębnymi,

Szczegółowa analiza projektu ustawy o stażach (nr: w wykazie prac UD307), przygotowany przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, stanowi kompleksową próbę uregulowania zasad organizacji staży na otwartym rynku pracy w Polsce. Głównym celem regulacji jest podniesienie jakości staży, zapewnienie ochrony praw stażystów oraz eliminacja zjawiska bezpłatnych praktyk.

Do kluczowych proponowanych założeń projektu należą:

• Obowiązkowa odpłatność: Wprowadzenie minimalnego miesięcznego świadczenia pieniężnego dla stażysty w wysokości 35% przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej (obecnie ok. 3062 zł brutto). Maksymalna kwota nie może przekroczyć 100% przeciętnego wynagrodzenia.
• Formalizacja umowy: Nakaz zawierania pisemnej umowy o staż, która musi określać m.in. program stażu, zakres obowiązków, cele edukacyjne oraz dane opiekuna stażysty.
• Ograniczenia czasowe i ilościowe: Maksymalny czas trwania stażu u jednego organizatora ustalono na 6 miesięcy, a liczba stażystów nie może przekraczać liczby pracowników zatrudnionych w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy. Kolejna umowa z tym samym podmiotem jest możliwa tylko po upływie 24 miesięcy.
• Ochrona socjalna: Objęcie stażystów obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym na zasadach analogicznych do zleceniobiorców.
• Nadzór i kontrola: Przyznanie Państwowej Inspekcji Pracy uprawnień do kontrolowania legalności i warunków odbywania staży, wraz z możliwością nakładania kar grzywny do 30 000 zł.
• Czas pracy i dni wolne: Czas pracy stażysty nie może przekraczać 8 godzin na dobę i 40 godzin tygodniowo. Stażyście przysługują płatne dni wolne: 1 dzień za każdy miesiąc w pierwszych 3 miesiącach stażu oraz 2 dni za każdy kolejny miesiąc.

Wprowadzenie ustawy niesie ze sobą szereg korzyści, głównie z perspektywy osób młodych oraz uczciwości konkurencji:

1. Wzrost standardów jakości: Dzięki obowiązkowemu programowi i opiekunowi, staż przestaje być jedynie „wykonywaniem prostych prac”, a staje się realnym procesem edukacyjnym.

2. Ochrona ekonomiczna stażystów: Likwidacja bezpłatnych staży zwiększa dostępność tej formy rozwoju dla osób o mniejszych zasobach finansowych, które dotychczas nie mogły sobie pozwolić na pracę bez wynagrodzenia.

3. Bezpieczeństwo socjalne: Obowiązkowe składki ZUS i ubezpieczenie wypadkowe gwarantują stażystom ochronę, której często brakowało w przypadku dotychczasowych umów o praktyki.

4. Ograniczenie nadużyć: Możliwość kontroli staży przez Państwową Inspekcję Pracy (z karami od 1000 do 30 000 zł) ma zapobiegać zastępowaniu etatowych pracowników stażystami.

5. Pewność prawna: Jasne zdefiniowanie stażu jako umowy nazwanej pozwala uniknąć niejasności co do statusu prawnego uczestnika.

Regulacja budzi jednak istotne kontrowersje, zwłaszcza ze strony organizacji pracodawców, takich jak Związek Rzemiosła Polskiego. Główne zarzuty dotyczą potencjalnie negatywnych skutków gospodarczych i społecznych. Krytycy wskazują na wadliwość Oceny Skutków Regulacji (OSR), która opiera się na szacunkowych danych
z powodu braku publicznych rejestrów dotyczących liczby stażystów. Istnieją poważne obawy, że nałożenie sztywnych i kosztownych obowiązków (finansowych i administracyjnych) doprowadzi do drastycznego zmniejszenia liczby oferowanych staży, co uderzy w młode osoby wchodzące na rynek pracy.

Drastyczne ograniczenie liczby staży będzie miało poważne konsekwencje społeczne, tworząc bariery dla młodego pokolenia:

• Ograniczenie szans na zdobycie pierwszego doświadczenia zawodowego dla studentów i absolwentów, które jest kluczowe dla dalszej kariery.

• Zwiększenie trudności w starcie zawodowym dla osób z mniejszych miejscowości i o mniejszych zasobach finansowych, dla których staż był często jedyną drogą na rynek pracy.

• Potencjalne naruszenie zasad wynikających z art. 65 Konstytucji RP (wolność wyboru zawodu i miejsca pracy), poprzez faktyczne zablokowanie jednej z głównych ścieżek rozwoju zawodowego.

Podnoszone są również argumenty o możliwej niezgodności projektu z konstytucyjnymi zasadami swobody działalności gospodarczej i równości wobec prawa, poprzez nierówne obciążenie mikroprzedsiębiorstw w stosunku do dużych korporacji. Kluczowym przykładem nierównego traktowania jest zapis Art. 5 projektu ustawy, który pozwala osobie prowadzącej jednoosobową działalność gospodarczą przyjąć tylko jednego stażystę. W praktyce przepis ten eliminuje możliwość prowadzenia jakichkolwiek szerszych programów stażowych przez najmniejsze podmioty, które stanowią trzon polskiej gospodarki i są kluczowym miejscem zdobywania pierwszych doświadczeń zawodowych. Konstytucyjna wada nierównego traktowania podmiotów gospodarczych materializuje się w postaci nieproporcjonalnych obciążeń biurokratycznych, które dla sektora MŚP stanowią barierę nie do pokonania.

Projekt nakłada na organizatorów staży szereg nowych, skomplikowanych obowiązków administracyjnych, do których należą:

• Sporządzenie szczegółowej umowy o staż zawierającej program (Art. 8, 9).

• Wyznaczenie i formalne zaangażowanie opiekuna stażu (Art. 10).

• Obowiązek zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych i comiesięczne rozliczanie składek (Art. 20).

• Wystawienie zaświadczenia o ukończeniu stażu w terminie 7 dni (Art. 16).

• Formułowanie szczegółowych ogłoszeń o naborze (Art. 14).

Dla mikro- i małych firm, gdzie zadania administracyjne często wykonuje sam właściciel, te wymogi są nieproporcjonalnym obciążeniem. Zamiast skupić się na merytorycznym przekazywaniu wiedzy, przedsiębiorcy będą zmuszeni do obsługi biurokracji, co skutecznie zniechęci ich do angażowania młodych osób. Niezależnie od oceny prawnej, projekt ustawy w wymiarze praktycznym doprowadzi do szeregu negatywnych zjawisk na rynku pracy, uderzając w te grupy, które miał chronić – przede wszystkim w młode osoby wchodzące na rynek pracy oraz w małe i średnie przedsiębiorstwa.

Projekt ustawy o stażach to bez wątpienia jedna z najważniejszych i najbardziej potrzebnych reform na polskim rynku pracy od lat. Ostatecznie projektowana regulacja stawia na szali dwie fundamentalne wartości: z jednej strony godność i bezpieczeństwo socjalne młodych pracowników, a z drugiej – elastyczność i dostępność rynku, kluczowe dla małych firm i całej gospodarki. Z drugiej strony, jest to ryzykowny eksperyment, który niesie ze sobą realne zagrożenia. Sztywne przepisy, wysokie koszty i rozbudowana biurokracja mogą doprowadzić do tego, że niemal połowa firm zrezygnuje z organizacji staży. To z kolei może paradoksalnie utrudnić zdobywanie pierwszego doświadczenia, zwłaszcza w mniejszych firmach i poza największymi miastami.

Pozostaje więc otwarte pytanie: czy Polska jest gotowa na rewolucję na rynku staży, nawet jeśli jej ceną będzie mniej miejsc dla młodych, a wiele firm zrezygnuje z ich organizacji? Odpowiedź poznamy w ciągu najbliższych lat.

Definicje kluczowych pojęć nowej Ustawy o Stażach

Aby świadomie korzystać z nowych praw i obowiązków, kluczowe jest zrozumienie fundamentalnych pojęć wprowadzonych przez ustawodawcę.

Kategoria	Postanowienie Projektu
Staż	Staż to nowa, sformalizowana forma zdobywania doświadczenia zawodowego, która nie jest umową o pracę. Zgodnie z definicją ustawową (Art. 2 pkt 6), jest to wykonywanie zadań w konkretnym celu: „zdobycie wiedzy, umiejętności praktycznych i doświadczenia zawodowego”. Oznacza to, że każdy staż musi mieć jasno określony komponent edukacyjny, którego realizację gwarantują dwa kluczowe mechanizmy ustawy: obowiązkowy program stażu oraz nadzór wyznaczonego opiekuna.
Stażysta	Jest to osoba fizyczna, która podpisała umowę o staż w celu zdobycia praktycznej wiedzy, umiejętności i doświadczenia zawodowego (Art. 2 pkt 7).
Organizator stażu	Jest to podmiot, który przyjmuje stażystę i organizuje dla niego proces zdobywania doświadczenia. Ustawa precyzuje (Art. 2 pkt 2), że organizatorem może być szerokie grono podmiotów, w tym: – Pracodawca w rozumieniu Kodeksu pracy- Przedsiębiorca (również samozatrudniony)- Podmiot ekonomii społecznej – Rolnicza spółdzielnia produkcyjna – Osoba fizyczna prowadząca działalność rolniczą
Umowa o Staż	Forma: Obowiązkowa pisemna umowa o staż, zdefiniowana jako umowa nazwana w rozumieniu prawa cywilnego. Okres trwania: Maksymalnie 6 miesięcy. Ponowne zawarcie umowy z tym samym organizatorem jest możliwe, o ile łączny okres stażu nie przekroczy 6 miesięcy. Treść: Umowa musi szczegółowo określać m.in.: dane stron, rodzaj zadań, program stażu, wysokość świadczenia, prawa i obowiązki, dane opiekuna stażysty. Wypowiedzenie: 7 dni (przy stażu do 3 miesięcy) lub 14 dni (przy stażu powyżej 3 miesięcy). Ograniczenia: Umowa nie może dotyczyć prac szczególnie niebezpiecznych.
Wymagania i Zakazy	Brak wymogu doświadczenia: Organizator nie może wymagać od kandydata wcześniejszego doświadczenia zawodowego w zawodzie, w którym odbywany jest staż. Zakaz powtarzania stażu: Stażysta nie może odbywać stażu u organizatora, u którego w ciągu ostatnich 24 miesięcy był zatrudniony lub odbywał inny staż (w tym z urzędu pracy).
Wynagrodzenie	Obowiązkowe świadczenie pieniężne: Wysokość świadczenia nie może być niższa niż 35% przeciętnego wynagrodzenia w I kwartale roku poprzedniego (obecnie ok. 3062 zł brutto). Górny limit: Wysokość świadczenia nie może przekroczyć 100% przeciętnego wynagrodzenia (obecnie ok. 8749 zł brutto). Proporcjonalność: W przypadku stażu w niepełnym wymiarze godzin, świadczenie jest ustalane proporcjonalnie.
Ubezpieczenia	Składki ZUS: Stażyści podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom na zasadach analogicznych do zleceniobiorców. Ubezpieczenie NNW: Organizator ma obowiązek ubezpieczyć stażystę od następstw nieszczęśliwych wypadków, chyba że stażysta wybierze ubezpieczenie chorobowe.
Warunki Pracy	Czas pracy: Nie mniej niż 4 i nie więcej niż 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin tygodniowo. Dla osób z niepełnosprawnością (znaczny/umiarkowany stopień) – max. 7 godzin na dobę i 35 tygodniowo. Opiekun stażu: Organizator jest zobowiązany do wyznaczenia opiekuna odpowiedzialnego za realizację programu stażu. Dni wolne: Stażyście przysługuje 1 dzień wolny za każde 30 dni stażu (w pierwszych 3 miesiącach) oraz 2 dni wolne za każde kolejne 30 dni. BHP i inne obowiązki: Organizator musi zapewnić warunki BHP, szkolenia, odzież roboczą oraz ochronę przed mobbingiem na zasadach przewidzianych dla pracowników.
Limit Stażystów	Limit ogólny: Liczba stażystów u pracodawcy nie może przekraczać liczby pracowników zatrudnionych w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy. Limit dla samozatrudnionych: Osoba prowadząca jednoosobową działalność gospodarczą może przyjąć maksymalnie jednego stażystę.
Nadzór i Sankcje	Organ kontrolny: Państwowa Inspekcja Pracy (PIP) otrzymuje uprawnienia do kontroli przestrzegania przepisów ustawy. Kary: Za naruszenia przepisów (np. niewypłacenie świadczenia, brak umowy, naruszenie norm czasu pracy) grozi kara grzywny w wysokości od 1000 zł do 30 000 zł.
Nieletni Stażyści (staż absolwencki )	Specjalne zasady: Utrzymano rozwiązania dotyczące dofinansowania stażu dla osób niepełnoletnich, które ukończyły szkołę ponadpodstawową i realizują obowiązek nauki. Organizatorowi przysługuje dofinansowanie z Funduszu Pracy w wysokości 250 zł miesięcznie.
Program stażu	Znaczenie dla stażysty: Gwarantuje, że staż ma konkretny cel edukacyjny i chroni przed wykonywaniem zadań niezwiązanych z programem.

Kontekst Unijny

Projekt jest zgodny kierunkowo z najnowszymi inicjatywami Unii Europejskiej, w tym z propozycją wzmocnionych ram jakości staży z marca 2024 r., mającą na celu zapewnienie sprawiedliwego wynagrodzenia i ochrony socjalnej stażystów w całej UE. Projekt ustawy wpisuje się w europejski trend wzmacniania jakości staży. Działania na szczeblu UE mają na celu ułatwienie młodym ludziom przejścia z etapu edukacji do zatrudnienia.

Nowa inicjatywa Komisji Europejskiej (marzec 2024 r.): Projekt polskiej ustawy jest kierunkowo zbieżny z propozycją Komisji Europejskiej, która obejmuje wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie poprawy warunków pracy stażystów oraz wniosek o wzmocnienie zalecenia Rady z 2014 r. Celem unijnej inicjatywy jest zapewnienie sprawiedliwego wynagrodzenia, dostępu do ochrony socjalnej oraz zwalczanie zjawiska zastępowania stałych stosunków pracy stażami.
Ramy Jakości Staży z 2014 r. (QFT): Poprzednie unijne zalecenie (QFT) określiło 21 zasad mających na celu promowanie wysokiej jakości staży. Ocena Komisji z 2023 r. wykazała jego pozytywny wpływ, ale wskazała na potrzebę wzmocnienia regulacji, m.in. w zakresie wynagrodzeń.
Ocena Polski (2016 r.): W dokumencie roboczym Komisji Europejskiej z 2016 r. oceniono, że polska ustawa o praktykach absolwenckich z 2009 r. była jedynie częściowo zgodna z QFT. Główne braki dotyczyły braku obowiązku definiowania celów edukacyjnych, wyznaczania opiekuna, a także powszechności staży bezpłatnych i nieobjętych ubezpieczeniem zdrowotnym.
Planowane Wejście w Życie:
Ustawa ma wejść w życie po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia. Takie vacatio legis jest wymagane przez ustawę Prawo przedsiębiorców dla przepisów zwiększających obciążenia regulacyjne.
Przepisy Przejściowe:
Umowy o praktyki absolwenckie zawarte przed wejściem w życie nowej ustawy będą mogły być realizowane na dotychczasowych zasadach, jednak nie dłużej niż przez 6 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy.