Status nauczyciela kształcenia zawodowego – pytania, odpowiedzi i wyzwania

22 lipca br. odbyło się posiedzenie Podkomisji Stałej ds. Kształcenia Zawodowego, poświęcone statusowi nauczycieli kształcenia praktycznego i teoretycznego. Spotkanie to przyniosło szereg kluczowych pytań, konkretnych danych i stanowczych opinii, zarówno ze strony przedstawicieli Ministerstwa Edukacji Narodowej, jak i praktyków z placówek edukacyjnych.

Kluczowe problemy zidentyfikowane podczas posiedzenia -plik audio

Obecny Status i Regulacje

Status nauczycieli, a w szczególności nauczycieli kształcenia zawodowego, jest obszernym tematem obejmującym kwestie prawne, warunki zatrudnienia, kwalifikacje, statystyki demograficzne, wyzwania oraz proponowane rozwiązania

Obecny Status i Regulacje

• Tożsamość Statusu: Status zawodowy nauczycieli kształcenia zawodowego jest tożsamy ze statusem innych nauczycieli w wielu kwestiach,  takich jak ogólny czas pracy, awans zawodowy, nagrody, odprawy emerytalne, emerytury, i świadczenia kompensacyjne, jest uregulowanych w ustawie Karta Nauczyciela
• Pensum (Wymiar Czasu Pracy): Nauczyciele teoretycznej nauki zawodu mają obecnie odmienne pensum od nauczycieli praktycznej nauki zawodu. Tygodniowy obowiązkowy wymiar czasu pracy dla nauczycieli praktycznej nauki zawodu jest regulowany przez organ prowadzący, przy czym nie powinien być wyższy niż 20 godzin

Obowiązek Dostępności: Nauczyciele zawodu podlegają obowiązkowi dostępności, który najprawdopodobniej zostanie zniesiony od 1 września 2025 roku

Zatrudnianie Specjalistów (Art. 15 Prawa Oświatowego): Około 8 000 specjalistów jest zatrudnionych jako nauczyciele na podstawie artykułu 15 Prawa Oświatowego.. Podkreśla się, że te osoby nie są nauczycielami w kontekście Ustawy Karta Nauczyciela, co skutkuje ich zupełnie innym statusem. Ich zatrudnienie często odbywa się na podstawie innych przepisów, takich jak Kodeks Pracy, co oznacza brak prawa do awansu zawodowego nauczyciela, mniejsze zarobki (jeśli ujawnią kwalifikacje pedagogiczne), brak dostępu do funduszy na dokształcanie z puli przeznaczonej dla nauczycieli, brak bonów na laptopy oraz inne zasady urlopów. Czasami ukrywają kwalifikacje pedagogiczne, aby zarobić więcej, startując z wyższym wynagrodzeniem

Procedowane Zmiany w Ustawodawstwie

Obecnie procedowane są dwie ustawy, w tym ustawa zmieniająca Kartę Nauczyciela, które wprowadzają istotne zmiany tj. Zrównanie Pensum: Najważniejsza zmiana to właśnie zrównanie tygodniowego wymiaru zajęć dla nauczycieli teoretycznych przedmiotów zawodowych i nauczycieli praktycznej nauki zawodu do 18 godzin. Związek Miast Polskich wskazuje, że ta zmiana będzie wiązała się z koniecznością zatrudniania większej liczby nauczycieli, co może stanowić dodatkowe obciążenie dla samorządów która obecnie jest bez rekompensaty.

• Świadczenia Kompensacyjne: Rozszerzenie grupy osób podlegających świadczeniom kompensacyjnym o nauczycieli zawodu, nauczycieli centrów kształcenia zawodowego (CKZ) i nauczycieli branżowych centrów umiejętności (BCU)

• Odprawy Emerytalne: Rozszerzenie możliwości otrzymywania odpraw emerytalnych przez nauczycieli

• Nagrody Jubileuszowe: Zwiększenie nagrody jubileuszowej do 300% za 40 lat pracy oraz za 45 lat pracy również zostaną objęci nowymi przepisami

• Ocena Pracy i Awans Zawodowy: Wprowadzenie zmian w zakresie oceny pracy i awansu zawodowego

• Zatrudnianie Młodych Nauczycieli: Młodzi nauczyciele początkujący będą mogli być zatrudniani na rok (obecnie na 2 lata), co wiąże się ze zmianami dotyczącymi ocen

Statystyki i Dane Demograficzne (diagnoza IBE 2024)

Ministerstwo Edukacji Narodowej zleciło Instytutowi Badań Edukacyjnych (IBE) przeprowadzenie dogłębnej diagnozy dotyczącej nauczycieli zawodu w 2024 roku, co było możliwe dzięki nowemu systemowi informacji oświatowej (SIO), w którym szkoły od ubiegłego roku zgłaszają nauczycieli uczących w poszczególnych zawodach

Liczba Nauczycieli:

• Suma nauczycieli (teoretycznej i praktycznej nauki zawodu, z duplikacjami w przypadku zatrudnienia w kilku placówkach): 65 527 nauczycieli (faktyczna liczba osób): 37 780 osób
• Struktura: Zdecydowana większość (cztery piąte) to nauczyciele teoretycznej nauki zawodu, natomiast nauczyciele praktycznej nauki zawodu to około jedna piąta wszystkich nauczycieli zawodu
• Specjaliści: Około 8 000 specjalistów zatrudnionych jest na podstawie artykułu 15 Prawa Oświatowego
• Wiek: Średnia wieku nauczycieli zawodu w ubiegłym roku wynosiła 48-49 lat, co jest niżej od średniej europejskiej, ale wciąż jest problemem z „młodą krwią”
• Płeć: Kobiety stanowią 57%, a mężczyźni 43% -. Udział mężczyzn jest stosunkowo wysoki w porównaniu do ogólnej feminizacji zawodu nauczyciela

Wyzwania i Problemy

Dyskusja wskazała na szereg problemów dotyczących statusu nauczycieli kształcenia zawodowego:

• Niedostatek Nauczycieli Praktycznych nauki zawodu: Proporcja 1/5 nauczycieli praktycznych w stosunku do teoretycznych jest postrzegana jako mocna dysproporcja, sugerująca, że kształcenie praktyczne może nie odbywać się w wystarczającym stopniu, zwłaszcza w kontekście równych proporcji teorii i praktyki w technikum i szkołach branżowych
• Dane statystyczne MEN (około 3% braków w styczniu 2025) różnią się od percepcji dyrektorów szkół, którzy wskazują na znacznie większe braki, szczególnie w zawodach wysokich technologii (programista, elektryk, elektronik, automatyk, mechatronik)
• Brak Młodych Kadr: Wysoka średnia wieku wskazuje na brak napływu młodych specjalistów do zawodu nauczyciela
• Niski Status Zawodowy:  Niewłaściwe Warunki Zatrudnienia dla Specjalistów z Przemysłu: Zatrudnianie specjalistów a podstawie innych przepisów niż Karta Nauczyciela (Art. 15) prowadzi do licznych niekorzyści, takich jak brak awansu, niższe zarobki (w przypadku ujawnienia kwalifikacji pedagogicznych), brak dostępu do bonów na laptopy i motywacyjnych nagród, odmienne zasady urlopowe (często fikcyjne)
• „Śmieciowe Etaty”: Problem „śmieciowych etatów” w szkołach dla dorosłych (policealnych, branżowych II stopnia), gdzie zajęcia odbywają się głównie w weekendy, a nauczyciele zatrudniani są na minimalne wymiary etatu, co prowadzi do niskich, równych wynagrodzeń rozkładanych przez semestr, niezależnie od faktycznego świadczenia pracy, demotywując specjalistów
• Brak Motywacji Finansowej: Specjaliści z rynku pracy zarabiają 2-3 razy więcej niż nauczyciele, co sprawia, że system nie jest w stanie ich zatrzymać w szkołach
• Brak Doceniania Kwalifikacji: Nauczyciele z przemysłu często ukrywają uprawnienia pedagogiczne, aby uniknąć zatrudnienia jako „nauczyciel początkujący” z niską pensją

Szkolenia i Doskonalenie Zawodowe:

•  Brak Pieniędzy na Staże Branżowe: Kończą się cykle szkoleń branżowych (40 godzin co 3 lata), a nie przewidziano pieniędzy na następne lata dla nauczycieli przedmiotów teoretycznych, co jest krytykowane, gdyż muszą się dokształcać, a inni nauczyciele nie
• Problem Czasu Pracy: Nauczyciele mają trudności z realizacją staży branżowych w ramach 40-godzinnego tygodnia pracy
• Różnice w Czasie Lekcji: Godzina dydaktyczna nadal pracowniach praktycznych trwa 60 minut, a dla nauczycieli „tablicowych” 45 minut, co wprowadza nierówność statusu
•  Brak Oceny Pracy: Nauczyciele zatrudnieni z przemysłu (nie na podstawie Karty Nauczyciela) nie mają obowiązku oceny pracy, co prowadzi do braku monitoringu ich rozwoju

 Inne Problemy:

• Brak Bonów dla Wszystkich Nauczycieli: Nauczyciele, zwłaszcza praktyczni, używający nowoczesnych technologii, nie mają dostępu do bonów na laptopy, jeśli nie są zatrudnieni na podstawie Karty Nauczyciela
• Brak Zaktualizowanego Portalu Informacyjnego: Potrzeba zaktualizowania portalu informacyjnego jako forum wymiany informacji między nauczycielami zawodu,szkołami a Ministerstwem
• Brak Określonych Limitów Uczniów: Brak ogólnie sprecyzowanej liczby uczniów/słuchaczy na zajęciach praktycznych (dowolność określania gdzie obecnie zależy od BHP i pracowni)
• Brak Instytucji Wspierającej Kształcenie Zawodowe: Brak jednostki na poziomie ogólnym, która spinałaby szkolnictwo zawodowe (jak dawne KOWEZiU)
• Niewykorzystane Mikro-Poświadczenia: Możliwość zaliczania mikro-poświadczeń/mikro-kwalifikacji w procesie doskonalenia nauczycieli nie jest wykorzystywana
• Wcześniejsze Emerytury: Brak możliwości szybszego odejścia na emeryturę dla nauczycieli kształcenia praktycznego (Art. 88 Karty Nauczyciela), mimo pracy w „trudnych warunkach”
• Jakość Pracy Nauczycieli: Nauczyciele pracujący na kilku etatach są przemęczeni, co wpływa na jakość ich pracy i prowadzi do absencji, generując koszty dla samorządów
• Relacje z Samorządami: Samorządy, dążąc do oszczędności, nie zawsze inwestują wystarczająco w kształcenie zawodowe, mimo że dokładają środki do subwencji
• Niski Prestiż Kształcenia Zawodowego: Uczniowie z kompetencjami technicznymi często wybierają kształcenie ogólne ze względu na wyższy prestiż

Proponowane Działania i Rozwiązania

Ministerstwo i uczestnicy dyskusji wskazali na szereg działań, zarówno już podjętych, jak i postulowanych:

• Badania i Diagnoza: Przeprowadzenie dogłębnej diagnozy zapotrzebowania na kadry nauczycieli zawodu przez IBE w 2024 roku
• Studia Podyplomowe: MEN przeznaczyło około 50 milionów złotych na ten cel MEN uruchomiło nabór dla uczelni na studia podyplomowe przygotowujące do wykonywania zawodu nauczyciela w 18 obszarach, gdzie zidentyfikowano największe zapotrzebowanie (np. technik programista, elektryk, automatyk, mechanik, logistyk, mechatronik) . Konkurs trwa do końca sierpnia i obejmuje także praktyki dla studentów.Trwają studia podyplomowe w zakresie gospodarki odpadami (71 nauczycieli) i elektromobilności (109 nauczycieli) uruchomione w 2024 roku, w 100% bezpłatne . Od października planowane są studia dla zawodu technik gospodarki nieruchomościami .Studia te są kwalifikacyjne, minimum 3-semestralne, adresowane do nauczycieli kształcenia zawodowego i ogólnego, ale wymagają spełnienia warunków rekrutacyjnych określonych w rozporządzeniu o standardach kształcenia nauczycieli
• Doskonalenie Zawodowe- Szkolenia Branżowe: Wszyscy nauczyciele zawodu objęci są szkoleniami branżowymi (40 godzin co 3 lata u pracodawców, obecnie również w szkołach). Mogą być finansowane z budżetów na doskonalenie nauczycieli, Krajowego Funduszu Szkoleniowego i programu Erasmus+
• Branżowe Szkoły Ćwiczeń: Planowane jest uruchomienie konkursu na tzw. branżowe szkoły ćwiczeń dla nauczycieli kształcenia zawodowego, które mają służyć jako wzorce

 Zwiększenie Atrakcyjności Zawodu:

• Analiza i próby uregulowania kwestii delegowania pracowników z rynku do pracy w szkolnictwie branżowym (planowane na przyszły rok)
• Trwają rozmowy dotyczące sposobów zatrudniania specjalistów z artykułu 15, zwłaszcza w Branżowych Centrach Umiejętności (BCU), gdzie wprowadzono już rozwiązania umożliwiające ich zatrudnianie ze względu na specyfikę placówek
• Sugeruje się stworzenie podzespołu ds. nauczycieli zawodu w ramach zespołu ds. pragmatyki zawodowej nauczycieli

Postulaty i Rekomendacje:

• Udostępnienie i upowszechnienie wyników badań IBE
•  Zwiększenie motywacji finansowej i pozafinansowej dla specjalistów KZ, aby zachęcić ich do pracy w szkołach
• Współpraca międzyresortowa (np. z Ministrem Finansów) w celu stworzenia zachęt dla pracodawców do delegowania pracowników do szkół
• Zmiana systemu naboru do szkół zawodowych i technicznych, np. poprzez dodatkowe punkty dla uczniów ze zdolnościami technicznymi
• Reaktywacja roli KOWEZiU  lub podobnej instytucji (np. przez IBE ?)
• Powrót do pomysłu mikro-poświadczeń w doskonaleniu zawodowym
• Rozważenie dodania nauczycieli kształcenia praktycznego do art. 88 Karty Nauczyciela (wcześniejsze emerytury)
•  Stworzenie funduszu lub systemu na dokształcanie nauczycieli KZ
•  Wzmocnienie roli doradców metodycznych na poziomie wojewódzkim

Podsumowując, status nauczyciela kształcenia zawodowego w Polsce jest w fazie dynamicznych zmian, mających na celu jego uregulowanie i zwiększenie atrakcyjności, w szczególności poprzez zrównanie pensum i poszerzenie dostępu do świadczeń. Istnieją jednak znaczące wyzwania związane z niedoborem kadr, lukami w zatrudnieniu specjalistów spoza systemu Karta Nauczyciela oraz potrzebą nowoczesnych mechanizmów motywacyjnych i finansowych, które by sprostały wymaganiom dynamicznie zmieniającego się rynku pracy . To, jak złożyć mozaikę statusu nauczycieli kształcenia zawodowego, przypomina próbę budowania nowoczesnego mostu nad szybko płynącą rzeką zmian. Mamy plany konstrukcyjne (Kartę Nauczyciela i jej nowelizacje) oraz zidentyfikowane luki (braki kadrowe, różnice w pensum, niedoskonałe warunki zatrudnienia). Kładziemy nowe filary (studia podyplomowe, programy doskonalenia), ale potrzebujemy mocniejszych lin (lepsze wynagrodzenia, spójne warunki zatrudnienia dla wszystkich) i bardziej przemyślanych połączeń (integracja specjalistów z przemysłu), aby most był stabilny, atrakcyjny i w pełni funkcjonalny dla przyszłych pokoleń, nie tylko tych, którzy po nim przejdą, ale i tych, którzy go zbudują.