Przepisy oświatowe nie pozostawiają złudzeń. Art. 44b ust. 6 pkt 1 ustawy o systemie oświaty nakłada na każdego z nas twardy obowiązek: musimy określić i zakomunikować uczniom niezbędne wymagania edukacyjne na poszczególne roczne i śródroczne oceny klasyfikacyjne. Żadnego wyłączenia dla przedmiotów zawodowych w ustawie nie ma. W szkolnictwie branżowym pojawia się ryzyko tworzenia kolejnego, rozbudowanego dokumentu nauczyciela, który w znacznej części dubluje to, co w naszej podstawie programowej kształcenia w zawodzie już dawno zostało zdefiniowane jako kryteria weryfikacji efektów kształcenia. W przedmiotach ogólnych podstawa zawiera cele i treści kształcenia, więc nauczyciel musi dopiero sam rozpisać je na mierzalne czynności (operacjonalizować na oceny).
W kształceniu zawodowym podstawa programowa kształcenia w zawodzie wykonuje już 90% tej pracy:
- Efekty kształcenia i kryteria weryfikacji są już opisane czasownikami operacyjnymi i są mierzalne (powinny😊 ).
- Kryteria weryfikacji z podstawy wyznaczają docelowo „standard egzaminacyjny” (który na egzaminie zawodowym wymaga progu 50% w teorii i 75% w praktyce).
- Dlatego nauczyciel zawodu nie ma obowiązku ani metodycznego sensu przepisywać i parafrazować podstawy programowej do odrębnych, dokumentów.
Dokument nauczyciela zawodu nie powinien być „nowym programem”, lecz przełożeniem gotowych kryteriów weryfikacji na szkolną skalę ocen klasyfikacyjnych (2–6).
Zgodnie z rekomendacjami Kuratorium Oświaty w Poznaniu dokument ten powinien być dokumentem zwięzłym, całościowym dla kwalifikacji i wolnym od fikcji biurokratycznej.
Podstawą tego problemu jest właśnie rozróżnienie między efektami kształcenia i kryteriami weryfikacji określonymi w podstawie programowej kształcenia w zawodzie a wymaganiami edukacyjnymi nauczyciela służącymi ocenianiu klasyfikacyjnemu.
Według mnie to właśnie Kryteria weryfikacji pełnią już taką funkcję mierzalnego opisu osiągnięcia (wiedza/umiejętności /działanie ucznia możliwe do sprawdzenia). W podstawie programowej kształcenia w zawodzie nie mamy wyłącznie ogólnych treści. Efekty kształcenia są w większości sformułowane jako konkretne czynności ucznia (zadania zawodowe ).
Jeżeli podstawa programowa już określa efekt kształcenia oraz kryteria jego weryfikacji, to jaka jest wartość dodana tworzenia drugiego dokumentu, który zapisuje te same wymagania innymi słowami?
W przypadku kształcenia zawodowego ta wartość dodana może być niewielka. Współczesna praktyka szkolna nadal cierpi na zjawisko biurokratycznej redundancji. Obok siebie funkcjonują liczne, dublujące te same treści dokumenty tj. podstawa programowa, program nauczania zawodu, wymagania edukacyjne, kryteria weryfikacji, kryteria sukcesu, kryteria oceniania oraz indywidualnej dokumentacji wymaganej od nauczyciela KZ – od rozkład materiału nauczania, planów wynikowych i PSO, po rozbudowane kryteria oceniania oraz mikro-wymagania tworzone na każdą jednostkę lekcyjną.
Materiały zespołu do spraw przyjaznej edukacji rekomendują, aby wymagania edukacyjne opracowywać całościowo dla całej kwalifikacji, a nie wyłącznie dla pojedynczych przedmiotów zawodowych. Jednocześnie wskazują na konieczność ich powiązania z podstawą programową kształcenia w zawodzie. To pokazuje pewną sprzeczność praktyczną. Z jednej strony nauczyciel ma analizować podstawę programową i wspólnie z zespołem budować spójny system wymagań. Z drugiej strony może powstać oczekiwanie, aby każdy nauczyciel przygotował własny, szczegółowy dokument wymagań. W efekcie kilku nauczycieli może przepisywać te same efekty kształcenia i kryteria weryfikacji do kilku różnych dokumentów.
Dlatego kryteria weryfikacji nie powinny być ponownie przepisywane jako wymagania. Warto w tym miejscu i należy docelowo opisać oraz rozróżnić rożne funkcje poszczególnych obszarów procesu kształcenia.
| Obszar procesu kształcenia | Jaką funkcję pełni ? |
| Podstawa programowa kształcenia w zawodzie | Określa efekty kształcenia i kryteria weryfikacji jako źródła wymagań dotyczących osiągnięć zawodowych. |
| Program nauczania zawodu | Określa sposób realizacji podstawy programowej kształcenia w zawodzie oraz kiedy i w jaki sposób te efekty są realizowane. |
| Organizacja kształcenia | Przypisuje EK do typów zajęć, etapów i sytuacji dydaktycznych |
| Wymagania edukacyjne | Określają wymagany poziom osiągnięcia ucznia na potrzeby oceniania klasyfikacyjnego ( na podstawie EK/KW ) |
| Sprawdzanie- kontrola | Pozwala ustalić, czy uczeń osiągnął wymagany poziom |
Jeżeli kryterium weryfikacji (KW ) z podstawy programowej jest już wystarczająco mierzalne (konkretne), nauczyciel nie powinien być zobowiązywany do jego ponownego przepisywania tylko po to, aby stworzyć kolejny dokument nazwany „wymaganiami edukacyjnymi”. Wyjątkiem mogą być zajęcia skoncentrowane wokół zaledwie kilku wąskich,ściśle zdefiniowanych zadań praktycznych.
Ogólnie zaleca się by obowiązywał model pięciu poziomów odpowiadających ocenom od dopuszczającej do celującej. W odniesieniu do kształcenia zawodowego takie rozwiązanie wymaga szczególnej ostrożności. Efekt w kształceniu zawodowy może być osiągany albo nieosiągany na określonym poziomie jakości. W praktyce zawodowej nie zawsze ma sens tworzenie pięciu opisów tego samego efektu tylko dlatego, że system szkolny przewiduje pięć pozytywnych ocen klasyfikacyjnych. Przykładowo umiejętność wykonania określonej czynności zawodowej może wymagać spełnienia określonych warunków bezpieczeństwa (BHP), technologii i jakości. Tworzenie pięciu kolejnych wersji tego samego wymagania może prowadzić do sztucznego różnicowania i niebezpieczeństwo odejścia od rzeczywistych kompetencji zawodowych.
Moim zdaniem należy przyjąć zasadę że wymagania edukacyjne powinny zawierać tylko tę informację, która jest niezbędna do ustalenia poziomu osiągnięć ucznia i której nie można bezpośrednio odczytać z podstawy programowej oraz programu nauczania.
Jeżeli nauczyciel może wskazać efekt kształcenia (EK ) , kryteria weryfikacji (KW ) oraz sposób sprawdzenia czy poziom osiągnięcia wymagany do oceny klasyfikacyjnej to tworzenie dodatkowej kilkudziesięciostronicowej tabeli może być dokumentacją powielającą istniejące informacje. Wymagania edukacyjne mają sens jako narzędzie oceniania, a nie jako kolejny dokument opisujący podstawę programową kształcenia w zawodzie które mają wynikać bezpośrednio z podstawy programowej i programu nauczania.
W przypadku kształcenia zawodowego należy więc postawić pytanie nie:
„Jak stworzyć kolejny dokument wymagań edukacyjnych ?” ale:
„Jak wykorzystać istniejące efekty kształcenia i kryteria weryfikacji do rzetelnego oceniania ucznia bez powielania dokumentacji?”
To przesuwa uwagę z produkowania dokumentów na rzeczywiste i praktyczne kształcenie zawodowe.
W praktyce :
- Nie przepisywać wielokrotnie kryteriów weryfikacji z podstawy programowej.
- Nie tworzyć osobnych wymagań do każdych zajęć.
- Nie tworzyć równoległych dokumentów typu „kryteria ocen”, „wymagania”, „plan….. .”, jeżeli zawierają te same informacje.
- Opracować wspólnie dla kwalifikacji krótką matrycę powiązania efektów z zajęciami i sposobami ich weryfikacji.
- Pozostawić nauczycielowi swobodę doboru metod, zadań i form sprawdzania.
- Wymagania edukacyjne ograniczyć do informacji potrzebnych do ustalenia ocen klasyfikacyjnych.
Wykorzystywać kryteria weryfikacji z podstawy jako podstawowe źródło informacji o tym, czego uczeń ma się nauczyć i co ma potrafi wykonać (umieć ). Takie rozwiązanie nie eliminuje wymagań edukacyjnych. Eliminuje ich dublowanie.
Jak powinien wyglądać taki dokument dla nauczyciela zawodu?
W kształceniu zawodowym nie ma potrzeby sztucznego tworzenia 5 różnych opisów tej samej czynności technicznej. Zgodnie z przykładem kuratoryjnym (np. dla INF.03) najlepiej sprawdza się układ dwupoziomowy powiązany ze stopniami:
- Wymagania podstawowe (oceny: dopuszczający, dostateczny): opanowanie podstawowych i prostych kryteriów weryfikacji(KW ) BHP, typowych procedur, parametrów i bezpiecznych czynności w warunkach typowych (nie dające realną szansę na zdanie egzaminu zawodowego).
- Wymagania ponadpodstawowe (oceny: dobry, bardzo dobry, celujący): samodzielność, optymalizacja doboru metod, diagnozowanie nietypowych usterek, projektowanie rozwiązań, wysoka precyzja i kultura techniczna. ( dające realną szansę na zdanie egzaminu zawodowego).
Wymagania nie mogą dotyczyć prowadzenia zeszytu, obecności, aktywności czy „wkładu pracy” – odnoszą się wyłącznie do obserwowalnych/mierzalnych efektów i kryteriów.
Przykład wymagania edukacyjne na poszczególne oceny klasyfikacyjne bez użycia KW.
Kwalifikacja: [np. MOT.05 / MEC.08 / INF.03]
Zawód: [ Technik pojazdów samochodowych / Technik mechanik]
Przedmiot / Moduł: [Nazwa przedmiotu / pracowni]
I. Źródło wymagań i zasada ogólna
Podstawą wymagań edukacyjnych są efekty kształcenia oraz kryteria weryfikacji określone w Podstawie Programowej Kształcenia w Zawodzie dla kwalifikacji [MOT.05 / MEC.08 / INF.03] oraz program nauczania.
Kryteria weryfikacji (KW )z podstawy programowej stanowią bezpośredni punkt odniesienia dla oceny osiągnięć ucznia.
II. Skala wymagań na poszczególne oceny klasyfikacyjne
1. Ocena dopuszczająca (2):
- Uczeń spełnia podstawowe kryteria weryfikacji w zakresie przepisów BHP, PPOŻ oraz ochrony środowiska.
- Prawidłowo rozpoznaje i nazywa podstawowe narzędzia, przyrządy pomiarowe i elementy układów.
- Wykonuje proste i podstawowe czynności zawodowe według instrukcji, pod nadzorem lub z pomocą nauczyciela.
2. Ocena dostateczna (3) :
- Uczeń spełnia kryteria weryfikacji niezbędne do poprawnego, samodzielnego wykonania typowych zadań praktycznych i teoretycznych (zgodnie ze „standardem egzaminacyjnym” – min. 50% wiedzy, 75% czynności).
- Dobiera właściwe narzędzia i materiały do typowych zadań.
- Czyta dokumentację techniczną, schematy i instrukcje serwisowe w typowym zakresie.
- Zachowuje prawidłową kolejność technologiczną i zasady bezpieczeństwa.
3. Ocena dobra (4):
- Uczeń w pełni samodzielnie i poprawnie wykonuje zadania w sytuacjach typowych.
- Sprawnie posługuje się dokumentacją techniczną, katalogami oraz oprogramowaniem branżowym.
- Prawidłowo interpretuje wyniki pomiarów i diagnozuje typowe nieprawidłowości / usterki.
- Uzasadnia dobór parametrów technologicznych i metod wykonania.
4. Ocena bardzo dobra (5):
- Uczeń biegle realizuje złożone kryteria weryfikacji, w tym w warunkach nietypowych lub problemowych.
- Samodzielnie lokalizuje złożone usterki, analizuje przyczyny nieprawidłowości i dobiera optymalną technologię naprawy/obróbki.
- Wykazuje wysoki poziom precyzji, ergonomii, kultury technicznej oraz optymalizuje czas pracy.
- Samodzielnie weryfikuje jakość wykonanej pracy zgodnie z normami technicznymi.
5. Ocena celująca (6):
- Uczeń spełnia wszystkie wymagania na ocenę bardzo dobrą, a ponadto:
- Twórczo rozwiązuje niestandardowe problemy technologiczne/diagnostyczne (projektuje procedury, usprawnienia stanowiska).
- Wykorzystuje wiedzę interdyscyplinarną (np. zaawansowaną mechatronikę, diagnostykę cyfrową, automatyzację).
- Osiąga sukcesy w konkursach branżowych / olimpiadach lub realizuje projekty innowacyjne wykraczające poza typowy program.
III. Sposoby sprawdzania i weryfikacji (ocenianie bieżące)
- Ocenianie bieżące ma charakter wspierający (informacja zwrotna: co opanowano ?, co poprawić ?).
- Ocena klasyfikacyjna jest ustaleniem poziomu opanowania kryteriów weryfikacji na koniec okresu, a NIE średnią arytmetyczną ani ważoną z ocen cząstkowych.
Formy weryfikacji: obserwacja wykonania zadania praktycznego, próby technologiczne, karty pracy z dokumentacją, testy wiedzy technicznej.
Taki dokument zajmuje 1–2 strony, a nie 40 stron. Nie dubluje treści podstawy, lecz stanowi matrycę poziomów (taksonomiczną) nałożoną na kryteria weryfikacji. Jest w pełni zgodny z prawem oświatowym oraz wytycznymi. Jest czytelny dla ucznia i rodzica, jasno pokazując, za jaki stopień samodzielności i poprawności technologicznej otrzymuje się daną ocenę.
Wersja z KW
